ҮӨҺЭЭ ДЬААҤЫ “САЙДАР КЭСКИЛЭ”

Үөһээ Дьааҥы урут-уруккуттан үлэһит, булчут, учуонай, суруйааччы, бэйиэт, спортсменбөҕөнү биэрбит оройуон этэ. От оттоноро, сүөһү, таба  иитиллэрэ, тутуу барара, борохуот устара, самолет көтөрө. Хоту улуустар – Аллайыаха, Усуйаана, Абый, Муома, Халымалар, ол иһигэр Үөһээ Дьааҥы ыччаттара, биһигиттэн, киин улуустар оҕолоруттан нууччаһыттарынан, сайдыыларынан быдан үрдүк этилэр. Ити сэбиэскэй кэмҥэ эбит, ол да иһин, ордук кырдьаҕас өттө, ити кэми суохтуур, ахтар-саныыр буоллаҕа.

​Ити барыта күдэҥҥэ көппүт дуу, тугуй? Мин Үөһээ Дьааҥы эдэр баһылыга В.М.Иванов Кыымҥа бу сыл от ыйын 11 күнүгэр биэрбит интервьютын ааҕан баран итинник санааҕа кэллим. Баһылык быһаччы тылыттан-өһүттэн көрдөххө, улуус олохтооҕун ахсаана эбиллиэхтээҕэр 3000 киһинэн көҕүрээбит. Төрүөтэ биллэр:  олох тупсубат, таһыма намыһах. Ол иһин эдэр учуутал үлэлии тиийбэт. Училищены, университеты бүтэрэн тиийбит учуутал кыыс кыһыны туорууругар 100 тыһыынчаҕа оттор мас атыылаһыахтаах эбит. Эмиэ да улуус 60% итиинэн хааччыллан олорор дэммит, оттон учуутал маһы тоҕо бэйэтин харчытыгар атыылаһара өйдөммөт, урут учуутал бастакы уочарат барытынан хааччыллар буолара. Сайын уоппускатыгар сынньана кэлэригэр-барарыгар 60 тыһыынча солкуобай наада. Ити Дьокуускайга диэри проеһа. Оттон хоту Сайдыыттан, соҕуруу Барыластан улуус киинэ Баатаҕайга диэри кэлэ-бара 20 тыһыынчаны биэрэр. Оттон Дьокуускайтан, холобур, Сунтаарга барарыгар биир оччону төлүөхтээх. Учуутал маны барытын бэйэтэ уйунуохтаах. Баһылык маны барытын көннөрө сатыан баҕарар эбит да, аҥаардас улууска сэлээннээбэккэ үөрэҕи сайыннарыахтаах, сайдыыны түстүөхтээх Үөрэх министиэристибэтэ тоҕо кыттыспат?! Бу кэнниттэн, санаан көрүҥ, хайа эдэр учуутал Дьааҥылыы туруой?            

​Үөһээ Дьааҥы сиртэн хостонор барҕа баайдаах улуус. Улуус кыһыл, үрүҥ көмүһүн, сибиньиэһин, сүрүмэтин, сэдэх металларын хостоору “Полиметалл”, “Даль-Золото”, “Прогноз-Серебро”, “Звезда” курдук хампаанньалар тэриллэн үлэлииллэр. Хампаанньалар сорохторо 5-10 мөл.солк. курдугу улууска биэрэллэриттэн баһылык үөрээхтиир эбит. Бу Ил-Түмэн соҕотохдьокутаатын хамнаһа. “Полиметалл” хампаанньа Ил Дарханы кытта Томпо улууһун Тополинайыттан Үөһээ Дьааҥы Барылаһыгар диэри кыһыҥҥы суол тутарга сөбүлэҥ түһэрсибит. Хампаанньаҕа туһалаах баайы хостууругар кыһын устата үлэлиир суол наада бөҕө буоллаҕа. Баатаҕайтан Барыласка диэри 500 км. усталаах кыһыҥҥы суолу 2028 сылга диэри  республика правительствота тутар үһү. Онон “Полиметалл” хампаанньа Тополинайтан Баатаҕайга диэри кыһын устата үлэлиир суолланар буолбут.

“Полиметалл” сири, ууну киртитэрин билинэр эбит, оҕолор саадтарыгар кыра 4 устуука уу ыраастыыр тэрили бэлэхтээбит. Онон оҕолор ыраас ууну иһэллэр. Оттон атыттар?  Манна Бүлүү сүнньүн олохтоохторун дьылҕаларын санатар наада. Бу улуустарга экологическай хамсааһын Бүлүү муоратын дьайыыта, куораттар ньоҕохторо, байытар фабрикалар тобохторо иһэр ууга быраҕыллыылара, ракеталар, ядернай эһиилэр содуллара ырааппытын кэннэ саҕаламмыта. Хойутааһын тахсыбыта. Өркөн өйдөөх учуонайдарбыт саҥата суох кэтээн көрө олорбуттара. Эрдэттэн дьаһаныы баара буоллардьоҥҥо, тулалыыр айылҕаҕа содул халымыр буолуохтааҕа. Ити барыта кэлин дакаастаммыта.Дьааҥыга промышленность тохтуу-тохтуу дьиҥнээхтик саҥа сайда сатыыр. Дьэ кыаҕын ылыахтаах, муҥар олохтоохтортон тугу да ыйыппаттар, утарылаһар күүс суох. Баһылык тугу да гынар кыаҕа суох, дьонун тугунан да көмүскээбэт, барытыгар сөбүлэһэргэ күһэллэр.Нэһилиэк баһылыга бөһүөлэгин чэрчитин уонна кылабыыһатын  эрэ дьаһайар гына оҥорбуттара. Ол тас өттө – федеральнай бас билии. Уус Куйгааҕа атомнай станцияны тутан ыраатыннардылар, туһалаах баайы хостоору. 1991 сыллаахха М.Николаев Республика Үрдүкү Сэбиэтин баһылыы олорон илии баттаабыт “Саха сирин тэрриториятын ядернайа суох зонанан биллэрэр” Уурааҕа баар. Уурааҕы көтүрбэккэ, кэһэн туран   радиоактивнай тобоҕу таһаарар станция тутуллан эрэр. Эдэр баһылык В.Иванов баҕар маны билбэтэ буолуо диэххэ табыллыбат. Баһылык, бас-көс киһи быһыытынан, экология туһунан туох эмэ этиини киллэрбэккэ эрдэттэн бэринэн, барытыгар сөбүлэһэн олороро көстөр. Этэрин курдук, кэнчээритигэр, ыччат дьонугар кыһаллар киһи быһыытынан дойдутугар, тулалыыр эйгэтигэр  болҕомтотун ууруохтаах, нэһилиэнньэтин санаатын ытыктыахтаах, киниэхэ тирэниэхтээх этэ буоллаҕа.

***
Иван БУРЦЕВ