Сибэкки биэрээри – пожелать и посметь!

Паромунан айаннаан иһэбит. Иннибэр эдэр кэргэнниилэр олороллор, кыра шпиц боруода ыттарын оҕолуу бостууктаһаллар. Ол быыһыгар кэпсэтэллэр, кыыс:

-Били киинэбит балаҕан ыйын 11-гэ премьерата буолар этэ дии.

-Хайаатар да барыахпыт, мин эмиэ санаабар күүтэ аххан сылдьабын, – диир уола.

– Эһиги  ити «Сибэкки биэрээри»  саҥа киинэни этэҕит дуо? – диэн аны мин кэнниттэн кыттыһааччы буолабын.

– Оннук, саҥа тахсаары турар киинэни этэбит…. Өттүк Леха эҥин оонньууллар үһү.

-Оттон киинэ ис хоһооно биһиги Суола Моорукпут оччотооҕу эдэр ыччатын олоҕуттан суруллубутун билэҕит дуу? – ыйытабын.

-Дуооо?! Оччогуна хайаатар да барар буоллахпыт дии, – диэн саҥа аллайан, кэннилэрин хайыһан миигин көрөн ылаллар.

– Суруйааччы драматург  Семен Ермолаев – Сиэн Өкөр Суола Моорук ээ. Кини бэйэтин эдэр сааһын олоҕуттан биир күнү быһа тардан ойуулаан «Эйиэхэ сибэкки биэрээри» диэн ааттаан пьеса суруйбута. Өссө 88 сыллардаахха Сахадрамтеатрыгар спектакль оҥорон туруорбуттар эбит. Ити Суола Моорукка ол кэмҥэ ырыа айар, ыллыыр, улахан талааннаах,  киэҥ эйгэҕэ улаханнык биллэ илик,  «кыра-хара» хачыгаар уол баара эбит. Бэйэтэ Кэбээйиттэн төрүттээх, күтүөт. Аата – Александр Дмитриев-Чүмэчи. Кини ырыатын спектакльга киллэрбиттэр. Дьэ ол спектакль саамай соһуччу булумньутунан Чүмэчи ырыата буолбут.

Чүмэчи ырыата ылланан бардаҕына дьон иэйии ураты долгунугар оҕустаран, дьиктитик иһийэр эбит. Онтон ытыс тыаһа хабыллар. Быһата, өрөгөйдөөбүт. Бэл диэтэр, Семен Ермолаевка артыыстар «ити уолу биһиэхэ аҕалан көрдөр эрэ, билиһиннэр» диэн ыллыырын, ырыатын истээри анаан-минээн театрга ыҥыттара сылдьыбыттар.

Билигин ырыаһыттарбыт, халлааҥҥа сулустар барчаламмыттарын кэриэтэ элбэхтэр. Онтон киһи хараҕар биирэ-иккитэ эрэ чаҕылхайдык умайан көстөр. Ол чаһылхайдарыттан биирдэстэрэ, дьэ, ити саха тыатын боростуой, сэмэй уола – Чүмэчи Һааската буолар.

Ханнык ырыаһыты этэр буоллаҕай диэн эдэрдэрим чуумпуран олорон истэллэр. Өрүспүт да киэҥ, суолбут да уһун…

– Эһиги билэҕит, билэҕит… хайаатар да кини ырыаларын истибит буолуохтааххыт:  «Эйиэхэ сибэкки биэрээри». Ити ырыаны кэнники олус табыллан Константин Степанов толорор, сотору-сотору ватсапка эмиэ кэлээччи…  «Хагдарыйбыт ньургуһунум»… Кини ырыалара киһини толкуйдатар дириҥ ис хоһоонноохтор. Ол да иһин  сүтэн-симэлийэн хаалбакка, күн бүгүҥҥэ диэри ыллана, тарҕана турдахтара.

– Ээ, кини ырыалара эбит дии оччоҕо, билэн, билэн…истэн…

– Аҥаардас ити «Эйиэхэ сибэкки биэрээри» диэн биир ырыатынан пьеса да суруллан кинигэҕэ киирбитэ, спектакль туруоруллубута, «Ыра санаам утаҕа» диэн ааттаах Эллэй Иванов уус-уран киинэтэ 90-с сыллардаахха күөх экраммытыгар көстүбүтэ да элбэҕи этэр. Аны билигин бу эдэр режиссер Василий Слепцов («Холодное золото» киинэҕэ Шестипалай диэн ааттаах бандьыыты оонньообута)  эмиэ бу пьесаны төрүөт оҥостон «Сибэкки биэрээри» диэн аныгы кэм киинэтин онорон таһаарда. Кини режиссер быһыытынан дебюта.

80-с сыллардааҕы тыа сирин бүтэҥи нэһилиэгин ыччатын олоҕун биир күннээх түүҥҥү түгэнэ бу бүгүҥҥү күҥҥэ диэри айар дьарыктаах араас көлүөнэ ыччаты долгута турарый, ыыппатый? Тоҕо? Кистэлэҥэ тугуй? Таах да бэйэҕит көрөөрүҥ… Мин номнуо эрдэ көрбүтүм, онон ис хоһоонун урутаан эһиэхэ кэпсиирим соччото суох буолуо, – диэн эдэрдэрбэр этэбин.

Кытылбытыгар дьэ тигистибит, массыына музыката холбонно. «Эйигин аларга көрсөөрү, эйиэхэ сибэкки биэрээри…» Чүмэчи Һааска аллар атаһа, эмиэ Суола Моорук, мелодист Дмитрий Егоров толоруутугар ырыата холбонно. Иһиттим ини – истибэтим ини ол гынан баран, мин санаабар, киниттэн ордук бу ырыа абылаҥын өссө ким да тириэрдэ илик…

***

Биир үтүө күн, норуокка Өттүк Леханан  биллэр артыыс  уол «саҥа тахсаары турар киинэни эйиэхэ көрдөрүөхпүтүн баҕарабыт» – диэн соһуччу эрийэн сибээскэ таҕыста. Онтон киинэ режиссера Василий Слепцовы кытта көрүстүбүт, кэпсэттибит, онон ким да өссө көрө илик, кэтэһиилээх-манаһыылаах саҥа киинэтин бастакынан көрөр чиэскэ тигистим.  Киһим аттыбар олорон мин туох диэн сыаналыахпын долгуйа кэтэһэрэ биллэр…

Режиссер Василий Слепцов

Киинэни биир тыынынан көрдүм. Трагикомедия. Дириҥ, олус элбэҕи толкуйдатар философскай хабааннаах киинэ буолан биэрдэ. Омос көрөн баран баҕар сорохтор «һээс, билигин маннык буолбатах ээ, тыа сиригэр эдэр ыччат олоҕо атын, уларыйбыта» – диэхтэрин эмиэ да сөп. Ол эрээри ити үөһэнэн саба быраҕан көрүү буолуо. Киинэ сааһыттан тутулуга суох барыбытын хаарыйар, бары да эдэр саастан кэллэхпит.

Оттон эдэр саас диэн тугуй?

Мин санаабар, эдэр саас диэн – эн бэйэҥ тус олоххор бараммат ыра баҕа санаалардаах саамай кэрэ кэмиҥ буолар. Ыра баҕа санааны сэргэ – сыал-сорук баар буолуохтаах. Этэргэ дылы ити икки:  ыра санаа уонна сыал-ссорук – биир мэтээл быстыспат ситимнээх икки өрүттэрэ буолаллар. Онтон бу киинэ эмиэ олоххо саҥа үктэнэн эрэр табаарыстыы уолаттар, туох да былыта суох, күннээх чаҕылхай олохторо инникигэ баҕа санааларыттан саҕаланар. Ким эрэ милиционер, ким эрэ миллионер буолуон баҕарар. Онтон дьэ эмискэ бу оҕолорбут ыччат буолан улаатан, былыргы кулуупка арыгылыы олороллоро көстөр. Ону тэҥэ биир кэм хараҥаҕа сытыйбыт уулаах буочукаҕа уу түһэн таммалыыра иһиллэр. Таһырдьа түннүгүнэн, ханна да барар кыаҕа суох атах адаҕатын соһо сылдьар ат көстөр уонна биир кэм курулаччы, хаһан да тохтуура биллибэт курус, күһүҥҥү ардах. Ону тэҥэ итирик киһи лахсыыра… Режиссер маны барытын табан устан көрдөрөн, киһи дууһатын дьэ чахчы да ыаратар.

Аһыылара диэн – оҕо саастарын бииргэ атаарбыт табаарыстара Вадим куоракка олохсуйан, ыал буолан баран, кинилэри сыбаайбатыгар ынырбатаҕа буолар. Онтон хомойон-хоргутан, бэйэлэрэ эрэ кинитэ суох сууйа олороллоро буолар. Ол быыһыгар муоранан устан аан дойдуну биир гына хастаабыт Мореман диэн хос ааттаах табаарыстарын ахталлар.

Оттон кинилэр?

Кинилэр тоҕо тахсыбатылар, ыра санааларын толоро итинник олохтон тоҕо төлө көппөтүлэр? Кинилэр эмиэ бу олоххо ыра баҕа санаалара элбэх этэ ээ… Һааска – киһи эрэ дууһатын аймыыр, абылаҥнаах куоластаах талааннаах ырыаһыт бэрдэ,  Бааска – ЖКХ тойоно, Бүөккэ миллионер буолар баҕалаахтара… Хаһан эрэ… Тоҕо кинилэр баҕа санаалара туолбата? Тоҕо кинилэр сотору-сотору  арыгыга умса оонньоотулар?..

Ол быыһыгар Лээлик аты аһынан адаҕатын устан баран көҥүлгэ ыыта сатаатылар да, аттара эмиэ кулууп таһыттан арахсыбата, барбата.. Сол курдук кинилэри эмиэ дьиҥэ туох да туппат ээ.  Кэргэн да, оҕо да суох быһыыта, көрдөххө…

Арай бииргэ көрсөн баран арыгылыы олорон, өйдөрүгэр-санааларыгар урукку баҕа санааларын ойуулаан, ол дьиҥэ суох туолбатах олохторуттан астына дуоһуйан ылаллар. Инньэ гынан Вадимнарын сыбаайбатыгар саҥа көстүүм да кэтэн көрүлээтилэр, ыллаан-туойан да ыллылар.

Ол сыбаайбаҕа Бүөккэ Бөтүрүөпкэ тиийэ аатырбыт артыыстарбыт бары бааллара эмиэ көһүннэ. Киинэ өҥнөөх кыраасканан барытынан оонньуу дьэргэҥнии түстэ! Бу банкеттыыр саалаҕа дьиҥнээхтии сыбаайба тэрийэн, элбэх киһилээх дьону мунньан, мааны дэлэгэй астаах остуолу тардыы – манан эрэ буолбатах дьыала. Киинэ продюсера Алексей Михайлов сыралаах, сүүрүүлээх-көтүүлээх улахан үлэтиттэн тахсыбыта өтө көстөр. Ити эрэ эпизод буолуо дуо – кини кэпсэтиитэ-ипсэтиитэ, булара-талара, төбөтүн сынньара, устуох иннигэр сылдьара элбэх буоллаҕа.

Киинэни, саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри, норуокка биллибит сахалыы ырыалар доҕуһуоллууллара сэргэхситэр. Ол курдук Бүөккэ Бөтүрүөп «Дэриэбинэ», Дьулустаан Гоголев «Эн баар буолаҥҥын» о.д.а. ырыалара тыаһыллар. Онтон эмиэ хараҥа хоско эргиллии, уолаттар туолбатах ыра санааларын арыгынан ханнарыы…

Киинэ утарыта контрастка олоҕуран оҥоһуллубута – уолаттар билиҥҥи баар олохторун сытыырхатан биэрэр.

Мин көрдөхпүнэ бу уолаттар «проблемалара» диэххэ дуу  –  олохторугар эдэр саастарын ыра баҕа санааларын толорорго сыал-сорук оҥостон киирсибэтэхтэригэр сытар.  Р.Рождественскай «Реквием» поэматыгар наһаа үчүгэй тыллардаах: «пожелать и посметь» диэн. Мореман  уонна Вадим баҕарбыттар уонна  оҥорбуттар. Оттон уолаттар кураанах баҕа санааларын кытта биир сиргэ олорон хаалбыттар. Ити сытыйбыт уулаах буочука курдук. Ким да, туох да туппатын үрдүнэн, ханна да баран хаалбат Лээлик ат курдук. Оттон күн-дьыл ити таммалыы турар уу тэҥэ устан, баран иһэр эбээт, уу саҥа сүүрээнэ суох өр турдаҕына сытыйыан эмиэ сеп…

Я теперь скупее стал в желаниях

   Жизнь моя, иль ты приснилась мне

    Как весенним утром гулким ранним

              Проскакал на розовом коне…  (С.Есенин)

Ол гынан пьеса бутэһигэр биир геройа «сайылыкпар бардым» диэн быраһаайдаһан олохтон барар буоллаҕына, киинэҕэ уолаттар тэлиэгэлээх матасыыкылынан суол устун саҥа олох, иннилэрин диэки айаннаан сүүрдэ туралларынан түмүктэнэрэ – киһини эмиэ да үөрдэр, эрэли үөскэтэр, кэскил баар буолар.

Киинэ кэнниттэн барыбытыгар даҕаны  сыһыаннаах боппуруос үөскүүр, эйигин ыыппакка үүйэ-хаайа тутар – оттон эн бэйэҥ ыра санааҕын төһөтүн толордуҥ, төһө бу олорор олоххунан дуоһуйаҕын? Эбэтэр ити уолаттар курдук эмиэ өйгөр фантазиялаан “арай…”  диэнинэн муҥурданаҕын дуу? Онтон эрэ дьоллонон, олорбут сиргэр кур бэйэҥ кубулуйбакка олороҕун дуу? Мин санаабар, бу киинэ сүрүн санаата – киһиэхэ ыра санаа баарын тухары – эн эдэргин, кыахтааххын, ону ситиһэргэ дьулус – диэн!

***

Уонна түмүккэ: Алексей Амбросьев хайдах курдук мындырдык аттаран олус уустук «сор икки – дьол икки» хабааннаах сценарийы суруйан таһаарбытын көрөммүн улаханнык сөхтүм. Режиссер Василий Слепцов ону табатык  көрөн аттаран, туруоран биэрбитэ эмиэ туһунан сөҕүмэр талаан. Аҥаардас киинэ мантааһа даҕаны быстыспат биир кэлим сибээстээх буолан – биир тыынынан көрүллэр. Уолаттар фантазиялыыр кэмнэригэр олох атын эпизодка ойон тиийэр түгэннэрэ элбэхтэрин да үрдүнэн (контраст фантазия) – ону барытын ситимниэх диэтэххэ, киһиттэн улахан толкуйу, мындыры ирдиир.

***

Артыыстар туһунан ойуччу тутан этиэхпин баҕарабын – олус үчүгэйдик, итэҕэтиилээхтик оонньуургутун көрөммүн, бырастыы гыныҥ, Василийтан «ити бытыыккаларыгар дьиҥнээх водка кутуллубута да» – диэн ыйытыыбыттан.

Аны ити «Эйиэхэ сибэкки биэрээри» ырыаны ыллаан толоруу эмиэ манан эрэ буолбатах ээ.  Чүмэчи ыллыыр таһымыттан түһэрбэккэ, дьон эйигин ылынарын курдук  ыллыахтааххын, ол толорооччуга уустук буолара биллэр да, артыыс Дьулустан Софронов олус истиҥник, дууһатын биэрэн туран  ыллаата. Онон ылынным, салгыы аны ыллыыр талааҥҥын арыйдаргын диэн баҕа санаабын этэбин. Биир тылынан:  уолаттар МАЛАДЬЫАСТАР! Онон көрүҥ, истиҥ, сэргээҥ – балаҕан ыйын 11 күнүгэр, Сахабыт сирин бары киинэ театрдарыгар саҥа киинэ премьерата – “Сибэкки биэрээри”! 

***

Валерия БАИШЕВА

Фото А.Михайлов архыыбыттан ылылынна