Саханы саха эрэ элбэтэр

Сахалар аҕыйахпыт диибит, элбээн биэрбэппит, элбэх ойохтонуохтарын эҥин диэн ону быһаарааччылар кытары бааллар. Сахалар элбиирбитигэр соҕотох суол биир эрэ баар. Ол туох да политическай,  экономическай да төрүөттэн тутулуга суох суол. Төттөрүтүн ахсаан көдьүүскэ тахсарын оҥоһуутунан политическай да, экономическай да тутуллар онно төһүү буолаллар.

Саханы саха эрэ элбэтэр.

Бастатан туран, сахалыы итэҕэллээх буолуу. Бу итэҕэллээх буолуу диэн киһи сахалыы былыргы билиигэ итэҕэйиитэ буолар. Ол билиини өбүгэлэрбит Олоҥхоҕо, номоххо этэн хаалларбыттара билиҥҥи наука бигэргэтэригэр итэҕэйии. Ону билиэххэ,  истиэххэ, ааҕыахха наада уонна бу кырдьык эбит диэн ылыныахха, онон тус олоххо туһаныахха эрэ наада.

Саха Итэҕэлэ диэн тус олоххо туһаныахха сөп өйдөбүллэр тиһиллибиттэрэ эрэ буолар. Ол курдук биир оннук салаанан саха омук быһыытынан элбээһинэ өбүгэлэрбит этэн хаалларбыттара буолар. Ол этии Багдарыын Сүлбэ “Түгэх өбүгэлэр” диэн кинигэтигэр баар.

Олоҥхоҕо маннык этиллибит диир: «Киһи-аймах Улуу Тойоҥҥо махтаныах тустаахпыт кини уолун Үрүҥ Аар Айыы Тойон кыыһын ойох ыларын көҥүллээн, онтон ылата Орто дойдуга олох баар”,- диэн. Дьэ бу этиигэ хайдах сахалар, атын да дьон, киһи-аймах элбиирэ этиллэ сылдьар. Ол эрэ буолбатах.

Сиргэ биологическай олох хайдах үөскээбитэй?

Сиргэ органика үөскүүрэ Сиргэ Ый сэргэстэспит эрэ буолан баар. Бу научнай геологическай чахчы. Сиргэ түүн-күнүс, кыһын-сайын баар буолан, онтон органика үөскүүрүгэр усулуобуйа үөскээбит. Ону барытын биһиги былыргы өбүгэлэрбит хантан билэллэр этэй диэтэххэ, ол олох үөскүүрүн Айыы Хаан аймахтарбыт атын планетаттан көрөн олорбуттар.

Айыы Хаан диэн Марс планета. Марска, бу биһиэхэ билиҥҥи курдук, бүтүн спутниктаах эрдэҕинэ олох чэлгийэн турбут. Олохторун сайдыыта, бу билиҥҥи биһиги сайдыыбытын, быдан аһары барбыт. Онтон планеталара улаатан-улааттаҕын аайы Күнтэн улам тэйэн, Мэҥэ Таастардаах саҕаҕа (Пояс астероидов) чугаһаан (Ил спутнига диэн быһыылаах) Иллээх олохторо огдолуйан, планеталарын олоҕо өлбүт.

Дьэ, ол олохторо өлүөн иннинэ өлүөхтээхтэрин билэннэр, Сиргэ олохсуйа сатыыллар. Ону ити ордубут баараҕай тутуулара туоһулуур. Оннук да олоро сатаан баран, салгыы бэйэлэрин олохторо тиийбэтин билэннэр Сиргэ баар бары харамайдарга бэйэлэрин хааннарын ДНКларын буккуйаннар Сиргэ саҥа дьону айбыттар – сахпыттар.

Манна барытыгар билигин туоһу буолар материаллар бааллар. Киһи Сиргэ эбисийээнэттэн эволюциялаан үөскээбит диэн буолбатах, билиҥҥи киһи курдук дьоннор сиргэ баар харамайдары кытары буккуйан оҥорбуттар. Ол оҥорбуттарын туһунан Сфинкс памятнигар үйэлэргэ хатаан хаалларбыттар.

Ситинтэн туруктаах (устойчивай) үс көрүҥ үөскүүр: исходнай кыыл бэйэтинэн, киһи уонна кыыл икки ардыларынан дьиэ кыыла. Хайа да киһиэхэ ол төрүттэрэ майгыларыгар баар. Ол иһин хайа баҕарар киһи кыыллыйыан да, сүөһүтүйүөн да, киһитийиэн да сөп.

Саха диэн бу киһитийии суолун тутуһар киһи диэн. Олоҥхоҕо этиллибит этии иһигэр төннүөҕүҥ.

Улуу Тойон диэн Халлаан Суруксута Уһун Дьурантаайы Дьылҕа Хаан – Юпитер Планета. Улуу Тойон уола диэн Ый буолан тахсар. Үрүҥ Аар Айыы Тойон диэн – Күн. Үрүҥ Аар Айыы Тойон кыыһа диэн – Сир. Ол аата Сир Күнтэн үөскээбит, онтон Ый Юпитертан үөскээбит. Кинилэр  улаатан, улам тэйэннэр хайа эрэ кэмҥэ алтыһаннар, чугасыһаннар Сир улахан буолан Ыйы ойоҕоһугар тардан ылар, онтон ыла Ый Сири тула  сирэйинэн эрэ көрөн эргийэ сылдьар.

Ол иһин дьэ түүн-күнүс, кыһын-сайын баар буоланнар олох баар. Бу – олох үөскүүрүн усулуобуйата. Эр киһи-дьахтар сыһыаныгар Сир-Ый сыһыанын үтүктэр буоланнар – бу соҕотох саамай сөп эрэ суол. Биллэн турар, дьахтар уонна эр киһи хайдах баҕарар сыһыаннаһан олоруохтарын сөп эрээри саамай сөбө маннык эрэ диэн. Ол аата сахалар кырдьык элбиэхпитин баҕарар буоллахпытына, эр-ойох сыһыаныгар ойоххо биир эрэ соҕотох эрдээх, эр биир эрэ ойоҕун тула кинини эрэ көрө сылдьар диэн.

Ол аата саха дьахтара элбэхтэ төрөөн сахалар элбиирбитин ситиһэргэ биир эрэ суол баар. Эр киһи ойоҕор эрэллээх буолуута. Оччоҕо эрэ айылҕатынан дьахтар элбэхтэ төрүүр буолар. Оҕо диэн таптал төрүөтэ. Оҕону таптааһын онтон үөрүү, ол тула олох атын саҥа тапталга оҕоҕо баҕарыы тахсар. Дьол диэн ол буоллаҕа дии – оҕоттон дьол. Оннук дьол үөскүүрүгэр, онтон саха элбииригэр эр киһи ойоҕор Ый Сири эрэ көрө сылдьарын курдук эрэллээх буолуохтаах.

Олоххо өйдөөн көрдөххө, маннык бэйэ-бэйэлэригэр эрэллээхтик олорбут дьон түмүгэр дьоллоох олохтоноллор, элбэх оҕо, сиэн, хос сиэн ортотугар саастарын моҥууллар. Элбэх ойохтонон дуу, ойохтон ойоххо көтө сылдьыы төттөрүтүн элбэх уустуктары үөскэтэр уонна ким эрэ ол түмүгэр дьоло суох хаалар, үксүгэр ол оҕолорго тиксэр.

Киһи Сиргэ дьолу билээри төрүүр. Олоххо биир тэҥ, барыта көнө буолбат. Ол курдук бу эр-ойох да сыһыаныгар Сир-Ый үтүктэр диир да буоллахха – кинилэр Күн тула эргийэллэр. Күн диэн киһи куттарын ситиминэн көрөр буоллахха – Ийэ куту кытта ситимнээх. Сир – Буор куту кытта, Ый – Салгын Куту кытта ситимнээх.

Манна Ый толору, өлөн эрэр, өлбүт, туолан эрэр кэмнэрдээх. Оннооҕор Күн өлөн ылар түгэннээх. Ити барыта олоххо тахсар араас кэмнэри эмиэ быһаарар. Күн диэн киһи өйө, киһи өйүнэн салайтарар. Сир диэн киһи сүрэҕин санаата, кини Ыйы кытта холбуу Күн тула эргийэллэр, ол иһин Итэҕэлгэ Сүр диэн холбуу көрүллэллэр. Кут-Сүр охсуһуутугар киһи олоҕор быһаарыныы ылынар.

Былыргы дьон бу Күн-Ый-Сир алтыһыыларын оҥоһуутун сиэрин тутуһан олороллор. Наһаа судургу буолбатах. Холобур, Ый өлүүтүгэр туора сылдьан да ылыахтарын сөп. Анаан онно сиэр-туом, той баар. Барыта хайдах эрэ сааһыламмыт, аһаҕастык буолбатах кистээн биллибэтинэн. Аны ол билиннэҕинэ эрэллээх олоҕуҥ барыта алдьанар ону умнубакка хайдах эрэ сааһылаан. Арааһа эрэллэрин кэспэккэ ону тутуһар буолуохтаахтар. Мин билэрбинэн, итинник көрүү баар эбит эрэ диэхпин сөп, факт курдук. Хайдах ол буоларын өссө үөрэтиэххэ наада.

Оҕону ый туолуутугар түбэһиннэрэн оҥоруулара – өйдөөх киһи буоллун диэн курдук. Мантан биир сүрүнү өйдүүрбүт эр ойоҕор, ойох эригэр эрэллээх буоллаҕына эрэ, ыал элбэх оҕолонор. Оннук ыаллар элбээннэр саха ахсаана элбиир.

***

Утуман Таман.