Саханы саха эрэ элбэтэр
Сахалар аҕыйахпыт диибит, элбээн биэрбэппит, элбэх ойохтонуохтарын эҥин диэн ону быһаарааччылар кытары бааллар. Сахалар элбиирбитигэр соҕотох суол биир эрэ баар. Ол туох да политическай, экономическай да төрүөттэн тутулуга суох суол. Төттөрүтүн ахсаан көдьүүскэ тахсарын оҥоһуутунан политическай да, экономическай да тутуллар онно төһүү буолаллар.
Саханы саха эрэ элбэтэр.
Бастатан туран, сахалыы итэҕэллээх буолуу. Бу итэҕэллээх буолуу диэн киһи сахалыы былыргы билиигэ итэҕэйиитэ буолар. Ол билиини өбүгэлэрбит Олоҥхоҕо, номоххо этэн хаалларбыттара билиҥҥи наука бигэргэтэригэр итэҕэйии. Ону билиэххэ, истиэххэ, ааҕыахха наада уонна бу кырдьык эбит диэн ылыныахха, онон тус олоххо туһаныахха эрэ наада.
Саха Итэҕэлэ диэн тус олоххо туһаныахха сөп өйдөбүллэр тиһиллибиттэрэ эрэ буолар. Ол курдук биир оннук салаанан саха омук быһыытынан элбээһинэ өбүгэлэрбит этэн хаалларбыттара буолар. Ол этии Багдарыын Сүлбэ “Түгэх өбүгэлэр” диэн кинигэтигэр баар.
Олоҥхоҕо маннык этиллибит диир: «Киһи-аймах Улуу Тойоҥҥо махтаныах тустаахпыт кини уолун Үрүҥ Аар Айыы Тойон кыыһын ойох ыларын көҥүллээн, онтон ылата Орто дойдуга олох баар”,- диэн. Дьэ бу этиигэ хайдах сахалар, атын да дьон, киһи-аймах элбиирэ этиллэ сылдьар. Ол эрэ буолбатах.
Сиргэ биологическай олох хайдах үөскээбитэй?
Сиргэ органика үөскүүрэ Сиргэ Ый сэргэстэспит эрэ буолан баар. Бу научнай геологическай чахчы. Сиргэ түүн-күнүс, кыһын-сайын баар буолан, онтон органика үөскүүрүгэр усулуобуйа үөскээбит. Ону барытын биһиги былыргы өбүгэлэрбит хантан билэллэр этэй диэтэххэ, ол олох үөскүүрүн Айыы Хаан аймахтарбыт атын планетаттан көрөн олорбуттар.
Айыы Хаан диэн Марс планета. Марска, бу биһиэхэ билиҥҥи курдук, бүтүн спутниктаах эрдэҕинэ олох чэлгийэн турбут. Олохторун сайдыыта, бу билиҥҥи биһиги сайдыыбытын, быдан аһары барбыт. Онтон планеталара улаатан-улааттаҕын аайы Күнтэн улам тэйэн, Мэҥэ Таастардаах саҕаҕа (Пояс астероидов) чугаһаан (Ил спутнига диэн быһыылаах) Иллээх олохторо огдолуйан, планеталарын олоҕо өлбүт.
Дьэ, ол олохторо өлүөн иннинэ өлүөхтээхтэрин билэннэр, Сиргэ олохсуйа сатыыллар. Ону ити ордубут баараҕай тутуулара туоһулуур. Оннук да олоро сатаан баран, салгыы бэйэлэрин олохторо тиийбэтин билэннэр Сиргэ баар бары харамайдарга бэйэлэрин хааннарын ДНКларын буккуйаннар Сиргэ саҥа дьону айбыттар – сахпыттар.
Манна барытыгар билигин туоһу буолар материаллар бааллар. Киһи Сиргэ эбисийээнэттэн эволюциялаан үөскээбит диэн буолбатах, билиҥҥи киһи курдук дьоннор сиргэ баар харамайдары кытары буккуйан оҥорбуттар. Ол оҥорбуттарын туһунан Сфинкс памятнигар үйэлэргэ хатаан хаалларбыттар.
Ситинтэн туруктаах (устойчивай) үс көрүҥ үөскүүр: исходнай кыыл бэйэтинэн, киһи уонна кыыл икки ардыларынан дьиэ кыыла. Хайа да киһиэхэ ол төрүттэрэ майгыларыгар баар. Ол иһин хайа баҕарар киһи кыыллыйыан да, сүөһүтүйүөн да, киһитийиэн да сөп.
Саха диэн бу киһитийии суолун тутуһар киһи диэн. Олоҥхоҕо этиллибит этии иһигэр төннүөҕүҥ.
Улуу Тойон диэн Халлаан Суруксута Уһун Дьурантаайы Дьылҕа Хаан – Юпитер Планета. Улуу Тойон уола диэн Ый буолан тахсар. Үрүҥ Аар Айыы Тойон диэн – Күн. Үрүҥ Аар Айыы Тойон кыыһа диэн – Сир. Ол аата Сир Күнтэн үөскээбит, онтон Ый Юпитертан үөскээбит. Кинилэр улаатан, улам тэйэннэр хайа эрэ кэмҥэ алтыһаннар, чугасыһаннар Сир улахан буолан Ыйы ойоҕоһугар тардан ылар, онтон ыла Ый Сири тула сирэйинэн эрэ көрөн эргийэ сылдьар.
Ол иһин дьэ түүн-күнүс, кыһын-сайын баар буоланнар олох баар. Бу – олох үөскүүрүн усулуобуйата. Эр киһи-дьахтар сыһыаныгар Сир-Ый сыһыанын үтүктэр буоланнар – бу соҕотох саамай сөп эрэ суол. Биллэн турар, дьахтар уонна эр киһи хайдах баҕарар сыһыаннаһан олоруохтарын сөп эрээри саамай сөбө маннык эрэ диэн. Ол аата сахалар кырдьык элбиэхпитин баҕарар буоллахпытына, эр-ойох сыһыаныгар ойоххо биир эрэ соҕотох эрдээх, эр биир эрэ ойоҕун тула кинини эрэ көрө сылдьар диэн.
Ол аата саха дьахтара элбэхтэ төрөөн сахалар элбиирбитин ситиһэргэ биир эрэ суол баар. Эр киһи ойоҕор эрэллээх буолуута. Оччоҕо эрэ айылҕатынан дьахтар элбэхтэ төрүүр буолар. Оҕо диэн таптал төрүөтэ. Оҕону таптааһын онтон үөрүү, ол тула олох атын саҥа тапталга оҕоҕо баҕарыы тахсар. Дьол диэн ол буоллаҕа дии – оҕоттон дьол. Оннук дьол үөскүүрүгэр, онтон саха элбииригэр эр киһи ойоҕор Ый Сири эрэ көрө сылдьарын курдук эрэллээх буолуохтаах.
Олоххо өйдөөн көрдөххө, маннык бэйэ-бэйэлэригэр эрэллээхтик олорбут дьон түмүгэр дьоллоох олохтоноллор, элбэх оҕо, сиэн, хос сиэн ортотугар саастарын моҥууллар. Элбэх ойохтонон дуу, ойохтон ойоххо көтө сылдьыы төттөрүтүн элбэх уустуктары үөскэтэр уонна ким эрэ ол түмүгэр дьоло суох хаалар, үксүгэр ол оҕолорго тиксэр.
Киһи Сиргэ дьолу билээри төрүүр. Олоххо биир тэҥ, барыта көнө буолбат. Ол курдук бу эр-ойох да сыһыаныгар Сир-Ый үтүктэр диир да буоллахха – кинилэр Күн тула эргийэллэр. Күн диэн киһи куттарын ситиминэн көрөр буоллахха – Ийэ куту кытта ситимнээх. Сир – Буор куту кытта, Ый – Салгын Куту кытта ситимнээх.
Манна Ый толору, өлөн эрэр, өлбүт, туолан эрэр кэмнэрдээх. Оннооҕор Күн өлөн ылар түгэннээх. Ити барыта олоххо тахсар араас кэмнэри эмиэ быһаарар. Күн диэн киһи өйө, киһи өйүнэн салайтарар. Сир диэн киһи сүрэҕин санаата, кини Ыйы кытта холбуу Күн тула эргийэллэр, ол иһин Итэҕэлгэ Сүр диэн холбуу көрүллэллэр. Кут-Сүр охсуһуутугар киһи олоҕор быһаарыныы ылынар.
Былыргы дьон бу Күн-Ый-Сир алтыһыыларын оҥоһуутун сиэрин тутуһан олороллор. Наһаа судургу буолбатах. Холобур, Ый өлүүтүгэр туора сылдьан да ылыахтарын сөп. Анаан онно сиэр-туом, той баар. Барыта хайдах эрэ сааһыламмыт, аһаҕастык буолбатах кистээн биллибэтинэн. Аны ол билиннэҕинэ эрэллээх олоҕуҥ барыта алдьанар ону умнубакка хайдах эрэ сааһылаан. Арааһа эрэллэрин кэспэккэ ону тутуһар буолуохтаахтар. Мин билэрбинэн, итинник көрүү баар эбит эрэ диэхпин сөп, факт курдук. Хайдах ол буоларын өссө үөрэтиэххэ наада.
Оҕону ый туолуутугар түбэһиннэрэн оҥоруулара – өйдөөх киһи буоллун диэн курдук. Мантан биир сүрүнү өйдүүрбүт эр ойоҕор, ойох эригэр эрэллээх буоллаҕына эрэ, ыал элбэх оҕолонор. Оннук ыаллар элбээннэр саха ахсаана элбиир.
***
Утуман Таман.
Саха былыргыттар а5ыйах, Син олоробут Оттон хотугу нлоуотьар эссэ а5ыйахтар. Эмиэ Син супэккэ олороллор. Элбэх о5о5о капитализм сатаммат. Барыта УП. Хааччахтаах.
Элбэх о5олонуу уптэн тутулуга суох.
Мин сүңньүнэн сэбээскэй киһи буоламмын материализмңа охтобун. Туох барыта от-маас, кыыл-харамай, ол иһигэр киһи эмиэ эйгэлээх. Өскөтүн киһи эйгэтэ кэңиир – киһи элбиир. Аччыыр – киһи ахсаана а5ыйыыр. Олох-билии сайдан киһи эйгэтин өнөтө улаатар -киһи элбиир. Эбэтэр, эйгэ айғырыаң сөп, оччо5уна киһи ахсаана а5ыйыыр. Холобур о.Пасхи. Дьон суох – Дьон кэлэр, Пасхи эйгэтин туһанар, элбиир – Пасхи эйгэтин толору баһылыыр, дьонунан туолар – Улахан билии/сайдыы суох, дьон элбэх, түмүгэр эйгэ айғырыыр – эйгэ өнөтө аччыыр, киһи ахсаана а5ыйыыр.
Саха Сирин ылаң көрүн. Судургутан көрөбүт. Бастаан булчуттар/балыксыттар олохсуйааллар, айыл5а кинилэри уйаар, ол гынан баран киһи ахсаана а5ыйаах. Сахалар кэлэллэр, саңа экономиканы а5алаллар, күөллэри түһэрэллэр, быһыт ньүөлсөтүү өңороллор, ходууһа-мэччирээн бө5өнү таһаараллар. Эйгэ өнөтө улаатар, түмүгэр сахалар КМНСтары ахсаанынан лаппа баһыйааллар. Нуучча кэлэр, сахан сир оңосторун кэңэтэр, эбиитин ((дьаһаахтан куотан), саңа сирдэри булар. Түмүгэр, (төһө да бастаан кыргыллыыбыттарын үрдүнэн) саха ахсаана 1800сылга 200-250тыһ. дылы элбиир. Ол гынан баран, ити кэмтэн ыраахтаа5ы баттала (кэлин сэбээскэй Баттал) күһүүрэр, саха атын сирдэргэ улаханнын тэнийбэт. Атыннык эттэххэ, саха эйгэтэ кэнээбэт, төрүт эйгэтэ (Дойду) айғырыыр (эбэтэр биир кэлим хаалар), түмүгэр саха ахсаана 60-с сыллар бүтүөхтэригэр дылы улааппат. Кэлин саха куораты булар, сыыйаа промышленноска киирэр. Ол гынан баран, ол улаханнын Саха ахсаанын элбэппэт. То5о диэтэр ол Саха эйгэтэ буолбатах, Саха онно суурааллан хаалар. СССР ыһылларын түһанан Дьокуускайы баһылыыр, бэйэтин эйгэтигэр киллэриэм. Түмүгэр саха ахсаана 500тыһ. чугаһыыр.
Билигин буолла5ына, эмиэ ахсааммыт улааппат буолла, эбиитин а5ыйаан бардыбыт. То5о диэтэр, Дьокуускайбытын сыыйаа ыһыктан эрэбит кэлии омуктарга. Эбиитин РФ да, аан Дойдуга да суурааллан эрэбит. Салгыы да суруйохха сөп, ол эрээри манна эппитим өйдөннө ини.
Билигин баран иhэринэн оннук. Ол эрээри ирбэт тонмут ирэн сирбит сылыйан киhи бё5ё кэлээри турар. ол улахан кыhал5а буолуохтаах биhиэхэ тёрут сирдэрбиттэриттэн утуруттэрии. Онно утарылаhарга элбиирбит уонна тэрээhиннээх буоларбыт эрэ ирдэнэр буолан тахсар. Ону ситиhэргэ былырыгы умнуллубут итэ5элбитин ёйдёнёр гына сёргутэн ону туhанан олордохпутуна эрэ табыллара буолуо курдук керебун.
Итиннэ мин этиэм этэ. Ол Ким тэрээһиннээх буолуохтаа5ый, Ким итэ5эли сөргүөхтээх диэн? РФ былааһа ону утарар, олохтоох былаас тугу да оңорор кыа5а суох, ба5ата да суох. (Свежий пример уничтожение местного самоуправления на уровне наслегов РС). Все заточено на сиюминутную выгоду, а выгода сосредоточена в Кремле. Оччо5уна хайдах буолабыт? Нуучча кэлиэ5иттэн, Саха көмүскэнэр ньымаата эбэтэр күрээһин, эбэтэр адаптация. Күрээһини биһиги илэ харахпытыган көрөбүт. Ким кыахтаах, ол сылаас дойдуларга күрүүр, уонна онно сыыйлап Саха буолан бүтэр. Атын омук эйгэтин сайыннарар. Били У.Чэрчиль эппитин курдук: “Являются навозом, на котором произрастают более успешные нации…” Онтон кыаммат араңа Дойдутугар хаалар, кыһал5аттан хаанын СВО-5а атылыыр. Онтукабын адаптация дэнэр да?
Чээ хайыахпытый, эр киһи буолан төрөөбүппүтүн иһин, дьоммутун (Саха эйгэтин) көмүскүүр буоллахпыт хайдах кыалларынан. Били нуучча өс хоһооно баар ди: “Делай, что должно. А там, пусть будет, что будет…”
Хайыыбыт оччо5уна? Мин санаабар государства биһиэхэ көмө буолбат, утары үлэлиир (онно5ор РС таһымыгар, РФ таһымын түһунан этэ да бырыллыбат!).
Билигин, государство работает на замещение горизонтальных связей в обществе на вертикальные. Аймаах/до5ор, омук/республика олохтоо5о оннугар Тойон-кулут сыһыаны олохтуу сатыыр. Учугэй кулут эрэ буолллаххына Тойон/государство эйэхэ абырыа…
А.э. дьон олох араас эйгэтигэр сытыарыы ситимин (горизонтальные связи) бө5өргөтүөхтээх. Чээ уонна тылбыт Итэ5элбит күүс-көмө буоллуо5а.
Саха ньо5ой охтон биэриэ суо5а!
Уонна государство оннугар Үрдүкү Айыыларбытыгар уонна тыйыыс Айыл5абытыгар эрэниэ5ин!
Итэ5эл хас биирдии киhи бэйэтигэр баар. Ол государствоттан тутулуга суох. Киhи бэйэтин киhи курдук сананыыта уонна ол сеп диэн кыыл суел майгыларыгар киирбэтэ, ону араарар буолара. Ол диэн итэ5эл. Хайа ба5арар киhи хаhан ба5арар, хайдахтаах да буолбутун да кэннэ ол суолга киириэн сеп, ону билиэн эрэ наада.
Оччо5уна, ислам эбэтэр христианство итэ5эл буолбатах госаппарат сор5ото дуо?
Киһи дьон-сэргэ (социум, общество) кыырпа5а буолар. Онон, син биир, атын дьону кытта оло5у анаарар биир каноны тутуһуохтаах. Итэ5эл диэн, мин санаабар, олох түһунан билими буолар.
Опять все запуталось… непонятного больше стало. Государство порабощает человека, не дает расти, умнеть. Религии гласят по-разному, нет единства. Настанет ли когда-нибудь время свободы, равенства и единства? Сомнительно, очень.
Киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах киһи көҥүл буолара уонна сайдара ол түмүгэ өйдөнөр. Религиялар арааһы туойаллара биллэр буоллаҕа дии. аныгы киһи өйдөөх хайа да религияҕа киирбэт, өйдөөх киһи. Саха Итэҕэлэ аата эрэ Итэҕэл, көстөн турар Күнү, Ыйы, планеталары, хаама сылдьар Сирин билинэр буоллаҕына бу көннөрү билии, научнай билии. Айыылар диэн планеталар, иэйиэхситтэр диэн планеталар спутниктара. Киһи аймах көҥүл, тэҥ уонна бииргэ буолуута бу хайаан да буолар диэн бу Итэҕэл Эрэлэ уонна онно олох саарбахтаабат буолар кини күүһэ.