Агрооскуолалар тыа хаһаайыстыбатыгар сүрүн хайысхалара – дьиэ кыылын-сүөлүн иитии, хортуоппуйу, оҕуруот аһын үүннэрии, ол иһигэр агрономия. Кэлиҥҥи сылларга балыгы үөскэтии, мүөттээх тигээйини иитии, сир аһын, үүнээйини хомуйуу уонна астааһын-таҥастааһын, бэтэринээрийэ, агротуризм, тыа хаһаайыстыбатыгар ИТ-технологиялар, ойуур хаһаайыстыбата курдук сонун хайысхалар сайдан, тэнийэн эрэллэр.
Мониторинг көрдөрбүтүнэн, 55 оскуолаҕа 390 ынах сүөһүнү, 516 сылгыны, 137 табаны, 908 кууруссаны, 201 хааһы уонна куруолугу иитэллэр, 46 оскуола оҕуруот аһын уонна сүөһү аһылыгар аналлаах култуураны үүннэриинэн, 2 оскуолаҕа мүөтүнэн дьарыктаналлар. Сайыҥҥы ыйдарга 119 күнүскү лааҕыр үлэлиир, 50 оскуолаҕа үлэҕэ үөрэтэр биригээдэлэри тэриммиттэр. Дьарыктаах буолуу киинин нөҥүө 648 үөрэнээччи сайыҥҥы каникулун кэмигэр үлэлээн, хамнас аахсар. 55 оскуола үлэҕэ үөрэтэр мастарыскыайдаах, 46 оскуола идэҕэ бэлэмнииргэ аналлаах тэриллэринэн хааччыллыбыт кэбиниэттээх, 37 оскуола бэйэтэ кэпэрэтииптээх, 14 оскуола үөрэтэр лабораториятыгар астаан-оҥорон таһаарар бородууксуйатыгар көҥүллээх, 18 оскуола идэҕэ бэлэмнээбитин туоһулуур докумуону туттарда.
Дьэ, ол агрооскуолалар ааннарын сабан тахсыбыт оҕолор салгыы тыа хаһаайыстыбатын идэлэригэр төһө үөрэнэллэрий? Агрооскуолалары 2018 – 2024 сылларга бүтэрбиттэртэн үөрэхтэрин тыа хаһаайыстыбатын идэлэригэр салҕаабыттар өлүүлэрэ 3,6-тан 0,73 бырыһыаҥҥа диэри түспүт. Ону сыыппаранан көрдөрдөххө маннык: 2018 с. бүтэрээччилэртэн 297 оҕо салгыы тыа хаһаайыстыбатын идэлэригэр үөрэтэр кыһаларга (орто анал үөрэххэ – 205, үрдүк үөрэххэ – 92) киирбит буоллаҕына, 2024 с. бүтэрбиттэртэн 54 эрэ оҕо (туһааннааҕынан 43 уонна 11) тыа хаһаайыстыбатын талбыт. Ити эрээри, көрдөрүү биир кэм таҥнары сурулаабыт диэн өйдүүр сыыһа, сылларынан халбаҥныыр: 2019 с. – 243; 2020 с. – 239; 2021 с. – 137; 2022 с. – 147. Онтон 2023 с. эмискэ 251-гэ өрө тахсыбыт. Кинилэртэн ортоҕо 192, үрдүккэ 59 оҕо киирбиттэр.
Маныаха агрокылаастарга ылыллыбыт үөрэнээччилэртэн 11,02 эрэ бырыһыаннара агрокылааһы бүтэрэллэрин, ол эбэтэр оҕолор оскуола саҕаттан инники идэлэрин талалларыгар атын суолунан барар санаалаахтарын болҕомтоҕо ылыах кэриҥнээхпит. Холобур, 2017 – 2018 сс. үөрэх дьылыгар агрокылаастарга 8 226 үөрэнээччи ылыллыбытыттан агрокылаас бырагырааматын толору 1 016 оҕо (12,4%) бүтэрбит буоллаҕына, 2023 – 2024 сс. үөрэх дьылыгар 7 380 оҕоттон 814 үөрэнээччи (11,02%) бырагырааманы тиһэҕэр диэри ааспыт. Бу иннинээҕи абзацка көрдөрүллүбүт 3,6 уонна 0,73 бырыһыаннар үөрэх дьылын саҕаланыытыгар агрокылаастарга ылыллыбыт үөрэнээччилэр ахсааннарыттан таһаарыллар эбит буоллахтарына, агрокылаас бырагырааматын толору барбыт оҕолортон 2018 с. 29,2 уонна 2024 с. 6,63 бырыһыаннара тыа хаһаайыстыбатын идэлэрин биэрэр үөрэхтэргэ салҕаабыттар. Эрдэ ыйыллыбытын курдук, ити иннинээҕи 2023 с. бүтэрээччилэртэн үстэн биирдэрин кэриҥэ, 29,9 бырыһыаннара, тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах идэлэргэ үөрэнэ киирбиттэр.
Биллэн турар, агрокылааска үөрэнниҥ эрэ аграрник буолуохтааххын диэн булгуччулаах ирдэбил турбат. Бүттүүн уонна эбии үөрэхтээһин тиһигэр идэҕэ туһаайар үлэ утумнаахтык ыытыллара эрэйиллэр. Ааспыт үөрэх дьылыгар “Агроүөрэх” хайысханан 29 эбии үөрэхтээһин бырагырааматынан 557 оҕо хабыллыбыт. Уһуйааннартан (дьыссааттартан) саҕалаан бүттүүн уонна эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр оҕуруот аһын, сибэккини үүннэриигэ, дьиэ көтөрүн-кыылын уонна мүөттээх тигээйини иитиигэ аналлаах бырагыраамалар үлэлииллэр. Өрөспүүбүлүкэ таһымыгар оҕолору тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр көҕүлүүр быыстапкалар, куонкурустар ыытыллаллар. Холобур, быйыл “Тыа сирин эдэр үлэһитэ” өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска Эбээн Бытантай улууһуттан Р.И. Шадрин аатынан Саккырыыр орто оскуолатын X кылааһын үөрэнээччитэ Давид Другин кыайыылааҕынан ааттанна. Кини кыратыттан сайын аайы төрөппүттэрин кытта “Турукан” община табаларын көрүүгэ-харайыыга үлэлэһэр.
Оҕо инникитин туох үлэһит буоларын быһаарынарыгар идэҕэ туһаайар үлэ тустаах оскуолаҕа хайдах быһыылаахтык ыытыллара улахан суолталаах. Туох кистэлэ кэлиэй, үлэ ырыынагар идэлээх үлэһиккэ наадыйааччы элбэх эрээри, намыһах хамнастаах аграрнай хайысха эдэр дьону улаханнык угуйбат-умсугуппат. Ил Дархан Айсиэн Николаев көҕүлээһининэн, 2024 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн “Мин маҥнайгы идэм” бырайыак үлэтин саҕалаабыта. Тыа сирин үрдүкү кылаастарын үөрэнээччилэрэ исписэлиис кэмчи, тиийбэт идэлэрин баһылыылларыгар анаан 20 тыһ. солкуобай кээмэйдээх сэртипикээт туттарыллар. Ааспыт үөрэх дьылыгар бырайыак өрөспүүбүлүкэ 28 улууһугар 81 нэһилиэнньэлээх пууҥҥа 106 оскуола 1 200 үөрэнээччитин хапта. Кинилэр 47 хайысхаҕа идэ ылар кыахтаннылар.
Агрооскуолаларга аграрнай идэлэргэ уһуйаллар. Чуолаан, тырахтарыыс, суоппар, оҕуруотчут, сүөсүһүт, балык үөскэтээччи идэлэрэ билиҥҥи тыа сиригэр ордук тоҕоостоохтор. Сорох агрооскуолалар көҥүллээхтэр, сорохтор орто анал үөрэх тэрилтэлэрин көмөлөһүннэрэн, бииргэ үлэлэһэллэр. Бу хайысхаҕа Саха сирин бастакы агрооскуолата – Иван Федосеев-Доосо аатынан Дириҥ орто оскуолата (Чурапчы улууһа) баһылаан-көһүлээн иһэр, оскуола базатыгар 9 идэҕэ (А уонна В категориялардаах суоппар, В. С, Е категориялардаах тырахтарыыс, 2-с разрядтаах мас ууһа, 2-с разрядтаах иистэнньэҥ, 3-с разрядтаах сүөсүһүт, 2-с разрядтаах ЭВМ оператора) бэлэмнээн, туоһулуур докумуону туттарар.
Үөрэҕи таһынан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмигэр оскуола оҕолорун үлэҕэ иитиигэ уонна уопсастыбаҕа туһалаах үлэҕэ кытыннарыыга ураты болҕомто ууруллуох тустаах. Сопхуостар баалларына тыа сирин хас биирдии оскуолата оттооһуҥҥа анаан үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырын тэринэрэ. Сэбиэскэй саҕана улааппыт дьон бары даҕаны олох оскуолатын итинник лааҕырдар нөҥүө аастахпыт. Билигин оҕону үлэлэтиэхтээҕэр соруйарыҥ, куоласкын соноторуҥ сатаммат, сокуонунан хааччахтанар буолла. Ол даҕаны гыннар, биирдиилээн оскуолаларга үлэ биригээдэлэрэ (волонтердааһын, таба ыстаадатыгар дьиэ кэргэнинэн тахсыы уо.д.а.) тэриллэллэр. Быйыл оҕолор сынньалаҥнарын тэрийии уонна чэбдигирдии өрөспүүбүлүкэтээҕи реестригэр 40 үлэ уонна сынньалаҥ лааҕыра киллэриллибит. Ол иһигэр хотугу улуустарга 10 лааҕыр (мантан аҥаара (!) – Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэктэригэр) үлэлиир.
АПК каадырдара” федеральнай бырайыагы олоххо киллэрии сүнньүнэн өрөспүүбүлүкэбит оскуолаларыгар 2030 сылга диэри 300 агрокылааһы арыйыы соруга турар. Агротехнологическай кылаастар сүрүн бүттүүн (VII-IX кылаастар) уонна бүттүүн орто (X-XI кылаастар) үөрэхтээһин таһымнарыгар тэриллэллэр.
“Бырайыагы олоххо киллэрэргэ оскуолалар, үрдүк үөрэх кыһалара уонна АПК тэрилтэлэрэ бииргэ ситимнээхтик үлэлииллэрэ эрэйиллэр. Бырайыак сайдарыгар индустриальнай партнердар улахан оруоллаах буолуохтара. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ, олохтоох салайыныы уорганнара индустриальнай партнердары уонна агрокылаастары тэрийиигэ инвестордары тардар үлэни сыал-сорук оҥостон ыыталларыгар этии киллэрэбин”, – диир үөрэх уонна билим миниистирэ Ньургуна Соколова.
Агрокылаастар элбээтэхтэринэ, биллэн турар, тыа хаһаайыстыбатын идэлэрин талан, агробырамыысыланнай тэрилтэлэргэ үлэлии тахсар ыччат ахсаана эбиллиэ. Ити гынан баран, соруктаах үлэни толорууга турунуу оскуолалар өттүлэриттэн олус көһүүннүк саҕаланна.Ол курдук, быйыл 3 эрэ агрооскуола – Дириҥ (Чурапчы улууһугар), II Дьөппөн (Хаҥалас улууһугар), Баатара (Мэҥэ Хаҥаласка) оскуолалара «Аска-үөлгэ куттал суох буолуутугар технологическэй хааччыйыы» нацбырайыак иитинэн “АПК каадырдара” федеральнай бырайыакка кыттан, агротехнологическай кылаастары арыйар туһунан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин кытта сөбүлэһии түһэристилэр. Маннык чомполоотоххо, сорук туолара саарбах.
“Биһиги агрокылаастар ахсааннарын элбэтэр инниттэн инвестор-хаһаайыстыбаларга кирэдьиит (иэс) ылбыт ороскуоттарын толуйууга субсидия, РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сүнньүнэн чэпчэтиилээх кирэдьииттэри уонна СӨ АПК-ын сайыннарыы пуондатын иһинэн чэпчэтиилээх иэстэри бэрдэрэр итиэннэ граннары көрөр дьаһаллары ылыныахпыт”, – диир тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров.
***
Василий НИКИФОРОВ
Хаартыскалар: CӨ Үөрэх уонна билим министиэристибэтин пресс-сулууспатын, «Үлэ күүһэ», «Ньурба» уонна «Бытантай уоттара» хаһыаттар архыыптарыттан
Оставить комментарий