улуус, нэһилиэктэр баһылыктара, тустууга сүгүрүйээччилэр, тренердэр, педколлектив, спорт үлэһиттэрэ, биллиилээх бөҕөстөр, суруналыыстар кыттыыны ыллылар. Дьоһун, аарыма Сэргэни Хатылы нэһилиэгиттэн норуот маастара Вячеслав Барашков уустаан-ураннаан, чочуйан оҥорбут. “Бөтүрүөбүс” иитиллээччилэрэ Семен Морфунов аал уоту оттон күндүлээтэ-маанылаата, оҕолорго РСФСР чөмпүйүөнэ, ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин үрүҥ көмүс призера Гаврил Макаров “Өбүгэбит үгэһин үйэтитиҥ!” ырыанан киэргэттэ.
Сүргэни көтөҕөр тэрээһин
“Күн көрөр сиригэр, уу тохтуур сиригэр күөх үүнэр” ырыаҕа ылланар тыллардаах дириҥ ис хоһоонноох эҕэрдэлэри улуус Баһылыга Степан Анатольевич Саргыдаев, улуус депутаттарын мунньаын бэрэссэдээтэлэ Яков Павлович Оконешников, Д.П. Коркин аатынан Олимпийскай эрэллэр оҕо спортивнай интэринээт-оскуолатын дириэктэрэ Станислав Афанасьевич Захаров, физкультура-спорт институтун президиэнэ Михаил Дмитриевич Гуляев, “Прогресс” тутуу тэрилтэтин ген.дириэктэрэ Алексей Семенович Пинигин,
нэһилиэктэр баһылыктара Алексей Леонидович Бурцев (Хоптоҕо), “одноклассниктар” Василий Васильевич Борисов, Семен Сергеевич Окоемов, Татьяна Афанасьевна Гоголева, “Комплекс” бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта Иван Николаевич Парфенов, Таатта улууһун улууһун Бочуоттаах олохтооҕо Гаврил Иванович Каприн, “Монреаль-50” дьоруойдара, Чурапчы улууһун Бочуоттаах олохтоохторо Александра Семеновна Коркина, Павел Павлович Пинигин, Александр Николаевич Иванов эҕэрдэлээтилэр.
Чуолаан, Степан Саргыдаев бастакы кыһыл көмүһү 1972 с. Мюнхентэн аҕалан чаҕылхай холобуру көрдөрбүтүн, киэҥ суолу тэлбитин; 2028 с. улуу тренер 100 сылыгар бэлэмнэнии чэрчитинэн, бу атырдьах ыйын 17 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев тэрээһин мунньаҕы Чурапчыга ыытыахтааҕын, улахан спорт саалата тутуллуохтааҕын; Яков Оконешников оччотооҕун оскуола-интэринээт педколлектива, оройуон салайааччылара И.П. Листиков, А.К. Софронов, К.С. Постников, А.С. Шадрин дьону биир сыалга-сорукка түмпүттэрин; быйыл Александра Семеновна Коркина үбүлүөйдээх 90 сааһа бэлиэтэниэхтээҕин; Михаил Гуляев 60-с сыллардаахха тустуу оскуолатын астаран өрөспүүбүлүкэ бары муннуктарыттан талааннаах оҕолору аҕалан дьарыктаабыт тыа сирин тренерэ Д.П. Коркин “… Күүс кыайарынан, сүрэх баҕатынан …” эппит андаҕарын толорбутун түмүгүнэн кыһыл уонна үрүҥ көмүс мэтээллэр кэлбиттэрэ саха норуотун үөрэххэ-сайдыыга тиэрдибиттэрин бэлиэтээтилэр.
80-с сылларга оройуон спорка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, дуобакка ССРС маастарыгар кандидат Семен Семенович Пинигин ити дьоро кэми үтүө өйдөбүллэринэн ахтар-кэпсиир: “Ити күннэргэ Монреалынан олорбуппут. Үһүөн мэтээлгэ тиксибиттэригэр уруй-айхал бөҕө, бары дорооболоһо сылдьабыт. Чурапчыга кэлиилэригэр, партия райкомун дьаһалынан олимпиецтэри көрсөр, сынньатар буоллубут. Сөмөлүөтүнэн көтөн кэлээттэрин кытта, Ленин болуоссатыгар улахан көрсүһүү буолбута. Онтон, биһи төрдүө буоламмыт охотобщество бэрэссэдээтэлэ Василий Кириллович Ноев, охотовед Ньургустаан Михайлович Монастырев, “Урожай” бэрэссэдээтэлэ Станислав Семенович Романов буоламмыт балыктыыр күөлү көрдөөтүбүт. Балык үөскэтиитинэн дьарыктанар Макаров Баһылай – Балаҕаннаах Баһылайы буламмыт, Мындаҕаайылыыр суол төрдүгэр баар күөлгэ биэс сыллааҕыта соболору ыыппытыгар тиийдибит. Балык баара биллэрэ. Тренердэрэ Константин Сергеевич Постников олимпиецтэрбитин аҕалтаабытыгар, күөлбүтүн тардаммыт, бөдөҥ собо бөҕөтүн таһаарбыппыт. Үөрүү-көтүү бөҕөтө буолбута. Уолаттарбыт Арамаан, Байбал, Александр собо миинин ахтыбыттар аҕай этэ. Ордубутун баар дьоҥҥо түҥэппиппит. Бэлэх быһыытынан ылаттаабыт икки уостаах булт сааларынан сыал ыттарбыппыт. Ол кэнниттэн уолаттарбытын нэһилиэктэринэн тарҕаппыппыт. Павел Пинигини комсомол райкомун 1-кы сэкэрэтээрэ Тимофей Тоскины кытта дойдутугар Дириҥҥэ, Роман Дмитриеви Мугудайга, Александр Иванову кэргэнин дойдутугар Сылаҥҥа атаартаабыппыт. Бөтгүттэҕ атаарбыппыт. Тото-хана, үөрүү-көтүү, бөдөҥ соболор этэ. Сэргэ туруорбуппут. Ол күөлбүт “Олимпийскай күөл” диэн ааттаммыта”.
Тэрээһиннээх дьаһал сүрүн дьоруойдара түмүк тылларыгар махталларын биллэрдилэр.
Александра Семеновна Коркина: “Дмитрий Петрович 1964 с. Токиотааҕы Олимпиадаттан тустуунан дьарыктааһын саҥа ньымаларын, идея бөҕөнү аҕалбыта. Оҕону эт-хаан эрэ өттүнэн буолбакка, өй-санаа өттүнэн иитэн, эрчийэн, норуокка, дойдуга туһалаах буола үүнэллэригэр сыратын биэрэн үлэлээбитэ. Үөрэнээччилэрэ ситиһиилээх кэлэллэрэ. Айдаана-куйдаана суох уу-чуумпу эйгэҕэ үлэлиирэ, иитиллээччилэрин наһаа таптыыра, бэйэлэригэр олус барсар хос ааттаталыыра, киниэхэ иитиллибит, дьарыктаммыт оҕолор үксүлэрэ маастардарынан, сөбүлүүр идэлэрин баһылааннар, ситиһиилэрдээх, үчүгэй үлэһит дьон буолбуттара”.
Олимпийскай чөмпүйүөн, Ил Түмэн депутата Павел Павлович Пинигин: “Лоп-курдук, 50 сыллааҕыта, мин төрөөбүт-үөскээбит Дириҥмэр, биир дойдулаахтарым, ол иһигэр, оройуон спорка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, бүгүн манна кэлэн кыттыыны ыла сылдьар Семен Семенович Пинигин, күөл нөҥүө баар ыһыахтыыр сиргэ сэргэ туруорбуттара, алгыс эппиттэрэ. Сыллата тиийэммин сэргэбин кууһабын. Бу саҥа туруоруллубут Сэргэ эмиэ үйэ тухары чиҥник турдун! Улуу учууталбыт Дмитрий Петрович, Александра Семеновна олорбут дьиэлэрин тэлгэһэлэригэр “символично” турда. Көбүс-көнө гына кыһыллан оҥоһуллубут, баараҕай, ыҥыра-угуйа, кыайыыларга аҕала турдун! Эрэнэбин. Соторутааҕыта, от ыйын 9 – 27 күннэригэр, мас тардыһыытын аан дойдутааҕы Федерациятын президенэ Вячеслав Анатольевич Нестерев өйөбүлүнэн Канада Монреаль куоратыгар баран кэллим. Александр Николаевичка уонна миэхэ, иккиэммитигэр, бейсболка уонна “Монреаль-50” значогун бэлэхтээтилэр. Олимпийскай дэриэбинэҕэ баар 9 этээскэ олоро сылдьыбыт хоспун көрдүм, сырыттым. Стадион аттыгар баар өйдөбүнньүккэ аатым көмүһүнэн суруллубут. Оскуола-интэринээт дьоллоох томтор, манна дьоллоох дьон олороллор. Коркины өйөөбүттэрэ, түмсүбүттэрэ. Кыайыы биир санаалаах буолууттан, сомоҕолоһууттан кэлэр. Томторбут үүнэ-сайда турар. Тутуулар ыытыллаллар. Институт баар буолла. Олимпийскай чөмпүйүөн кэлэригэр саарбахтаабаппын. Спорт бырааһынньыгын оҥорбуккутугар үөрдүм, дьоллоннум!”.
Александр Николаевич Иванов: “Бу тэрээһинтэн, Сэргэттэн, улаханнык үөрдүбүт, соһуйдубут. Ол өрдөөҥҥүтэ ааспыт от ыйын 31 күнэ сүрдээх долгутуулаах этэ. Үһүөн финалга тахсыбыппыт. Быһаарыылаах түгэннэр этэ. Биһи Романныын иккиэн үрүҥ көмүстэннибит. Павел тустуохтаах. Эрэлбит кини эрэ хаалла. Дойдубутугар кыһыл көмүһэ суох хайдах тиийэбит диэн долгуйабыт. Павелбыт баҕа санаабытын толорбута! Финалга тахсан, чахчы, хорсун, дьоруойдуу быһыыны оҥорбута!! Ону бары билэҕит. Оччоттон күн бүгүнүгэр диэри киэн туттабын. Финалга подвиг оҥорбута, билэҕит. Ким да мэлдьэспэт гына тустубута. Онтон, Романтан судьуйалар кыһыл көмүһүн “сиэбиттэн хостоон ылбыттара?!”. Мин кэккэлэһэ көбүөргэ эмиэ японецтыын туста сылдьабыт. Хапсыһыы бүтэрэ уонча сөкүүндэ эрэ хаалбытыгар Роман очконан кыайан иһэрэ! Онтон биирдэ көрбүтүм, иккиэннэрин устан кэбистилэр. Судьуйаҕа утарсыбакка илиитин биэрбитэ. Көбүөртэн саҥата суох чуумпутук тахсан барбыта. Соһуйдум. “Раздевалкаҕа” тиийбтим, Романым биир сири тобулу көрөн баран, саҥата суох соҕотоҕун олорор. Көлөһүнэ тохтообокко сарт түһэр. Хайдахтаах курдук бэйэтин кыана туттарын, күүстээх санаалааҕын өссө төгүл итэҕэйбитим. Үҥсэргээбэтэҕэ. Аймамматаҕа. “Эмоциялаабатаҕа”. Эр киһилии кытаанах хараахтарын көрдөрбүтэ. Оннук иккиэн саҥата суох олордубут. Павел туста тахсаары “разминкалана сылдьара. Өр олордубут. Онтон, Романым, “Чэ, бардыбыт” диэтэ. Олимпиада мэтээлэ ыараханнык кэлэр. Пьедесталга тахсарга “барьердары” туоруугун. Тустууну таптаан, күүскэ үлэлээн, “анализтаан”. Ситиһии кэлэрэ бэйэҕититтэн тутулуктаах. Тустуу диэн “единоборство”, ким да көбүөргэ киирэн көмөлөспөт. Бэйэҕит тустаҕыт. Ыарахаттар баар буолуохтара. Олох ыарахаттартан турар. Ыарахаттары туораатахха олоҕун тупсан иһэр. Барытыгар оннук, үлэ-олох бары салааларыгар. 50 сыл эттэххэ дөбөҥ, наһаа уһун кэм эбит. Мэтээл суоҕуттан хомойобут, кэлэ илик. Ыччаттарбыт чэгиэн буола улааттахтарына кэл. Саамай талааннаах омуктар – сахалар. Элбэх эбиппит буоллар аан дойдуга батан сылдьыа суоҕа этибит. Барыбыт кыайыыбыт. Уникальнай ситиһии. Биир тренер үс үөрэнээччитэ үһүө мэтээллээх кэлбиттэрэ спорт историятыгар суох. Ситиһиилэр баар буоллунар, сахалар туругура, сайда турдуннар!”.
Улуус дьаһалтата Павел Павлович Пинигиҥҥэ, Александр Николаевич Ивановка, Александра Семеновна Коркинаҕа Махтал Суруктары, 50-уу тыһ. солк сэртэпикээттэри, “Прогресс” тутуу тэрилтэтин ген.дириэктэрэ А.С. Пинигин саха чорооннорун, Тааттаттан Г.И. Каприн “Куома Чааскын”, “Иннокентий Тарбахов” кинигэлэри; “Үтүө дьулуур оонньууларын” кыайыылааҕар Василий Николаевич Гоголевка “Оройуон социальнай-экономическай сайдыытыгар үтүөлэрин иһин 2-с истиэпэннээх” Бочуоттаах бэлиэни; 80-с сыллардаахха оройуон спордун салайбыт, 83 саастаах спорт бэтэрээнэ Семен Семенович Пинигиҥҥэ “Чурапчы улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ” бэлиэни, “Комплекс” бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта И.Н. Парфенов РСФСР чөмпүйүөнүгэр Василий Николаевич Алексеевка убаһа сэртэпикээтин, уо.д.а. үөрүүлээх дьаһал кыттыылаахтара үгүс өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттартаатылар.
Константин Капрынову чиэстээһин
Салгыы, аҕыйах хонуктааҕыта Москваҕа түмүктэммит Россия көҥүл тустууга чемпионатыттан 70 кг боруонса мэтээли аҕалбыт, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастарынан буолары истиспит, Болтоҥо нэһилиэгин бастыҥ ыччатын Констанин Капрынову чиэстээһин буолла. Константин эһэтэ Константин Константинович Капрынов эмиэ олимпиецтэри кытта оскуола-интэринээккэ бииргэ үөрэммит, Д.П. Коркин иитиллээччитэ, ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин чөмпүйүөнэ этэ. Улуус дьаһалтата Махтал Суругу сэргэ, 200 тыһ солк. сэртэпикээти, нэһилиэктэр баһылыктара, бырааттыы Данил, Александр Неустроевтар, Алаҕар (Оконешников И.И.), Кытаанах (Пономарев И.Т.), Болтоҥо (Ефремов С.Н.) нэһилиэктэрин баһылыктара, “Прогресс” тутуу тэрилтэ (Пинигин А.С.) түөрт убаһаны,
тус тренеригэр, Россия чөмпүйүөнүгэр, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарыгар Егор Терентьевич Пономаревка эмиэ убаһаны кытта харчынан сэртэпикээти бэлэхтээтилэр. Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатын хапытаана, Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтун магистрана Константин Капрыновбар-дьонугар туһаайан ситиһиитин кытта үллэһиннэ: “Уулуу тустуук убайдарбыт холобурдарыттан элбэххэ үөрэнэбит, кинилэр курдук буоларга дьулуһабыт. Тренербэр, учууталларбар махталбын тиэрдэбин! Билиҥҥи көлүөнэ тустууктарыттан олимпийскай чөмпүйүөн, призер тахсыа диэн эрэнэбит!”.
Историяҕа тиһиллэр Олимп чыпчаалын дабайыы 50 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт өйдөбүнньүк Сэргэни туруоруу үтүө өйдөбүллэри хаалларда. Сэргэ туруоруллута саха уолаттарын хорсун санааларын, тулуурдарын, Улуу Кыайыыларын үйэлээх бэлиэтинэн буолар. Кэлэр көлүөнэ ыччаппытыгар чыпчааллары дабайарга сирдьит буолан, ыҥыра-угуйа турдун! Тапталлаах Сахабыт сиригэр тустуу үгэстэрэ салҕаннынар, Олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөннэрин, призердарын ааттара уруйданнынар!
***
Баһылай Посельскай
Оставить комментарий