Быыбар, быыбар… кимнээх киирсэллэр?

Улахан хаһыаттары, ТВ-ханааллары, араадьыйалары бараабакка быыбарга кыттар кандидаттар сатыы кэриэтэ улуустары, нэһилиэктэри кэрийэн саҕалаатылар. 

Госдума быыбарыгар диэри букатын аҕыйах хонук хаалла. Урут сыл инниттэн быыбар хампаанньатыгар бэлэмнэнии, сугулаан, сүпсүлгэн, кэлии-барыы бөҕө эбит буоллаҕына, быйылгы быыбар хаамыыта улахан уота-күөһэ суох.  Үгүс дьон туох быыбара буоларын да, кандидаттар кимнээхтэрин да, хайа партияттан туралларын да билбэттэр.

Биллэн турар, дьон сылайбыт. Наар биир дьон, наар биир депутаттар, кандидаттар туралларыттан хал буолбут. Сыана бэйдиэ, СВО бүтэр уһуга көстүбэт, биир уостарынан – харчы суох дииллэр ол быыһыгар эмиэ да оонньуу-көр бөҕө сөҕүрээбэт.

Балаҕан ыйыттан элбэх тэрилтэлэргэ үлэттэн  ууратыы бараары турар, ол тухары тойон-хотун «единэйдэргэ куоластаабатаххытына өстөөхтөр диэки буолаҕыт!» диэн үүрүү-түрүйүү баара иһиллэр. Сарсын үлэтэ суох хаалаары олорор киһиэхэ төһө итинник дирбийии дьайара буолла?

Онон, кимнээх-кимнээх быыбарга киирсэллэрий диэн ыйытар эбит буоллахха, судургутук кэпсээтэххэ  маннык.

1. «Единэй Россия» партия кандидаттара – Галина Данчикова (партия испииһэгэр баар) уонна Петр Шамаев  (биир мандаттаах уокурук). Шамаев СВО ветерана, Ыччат миниистирэ, туох да аһара үчүгэй чунуобунньук, былаас систиэмэтин бэриниилээх киһитэ. Бу икки киһиттэн депутат мандатын Данчикова чуолкай ылара сэрэйиллэр.  Тоҕо диэтэххэ «Единэй Россия» бу быыбарга Дальнай Восток регионун барытын холбоото. Биирдиилээн региоҥҥа, ордук Саха сиригэр, былаас партиятын рейтинэ лаппа түһэн турар. Оттон ДФО үрдүнэн син холбоон-илбээн, эбэн-сабан куолас хомуйар инилэр.

Данчикова испииһэккэ 5-с миэстэҕэ сылдьар, кини иннигэр полпред, губернатор баар, олор мандаттан аккаастаналлара сэрэйиллэр. Оччотугар Галина Иннокентьевна үһүс миэстэҕэ кылбайан тахсар уонна үһүстээн Госдума депутата буолар толору кыахтаах. Данчикова Госдумаҕа Бюджет уонна нолуок комитетыгар үлэлээн кэллэ. Улахан суолталаах комитет. Онно ырыаһыттар, үҥкүүһүттэр, спортсменнар кыайан үлэлээбэт комитеттара. Оттон Данчикова ити систиэмэҕэ уопуттаах,  олус ыйааһыннаах киһи. Ол иһин Госдума салалтата бэйэтэ туруорсан туран Данчикованы үһүс болдьоххо хаалларар соруктаах. Дьиҥинэн кинини маннааҕы единэйдэр эдэр-сэнэх харах бырааһыгар уларытаары баҕа бөҕө буолбуттарын,  анарааҥҥылар онон-манан кииримэҥ-тахсымаҥ диэн бобон кэбиспиттэр диэн кэпсээн баар.

2. «СРЗП» партия эмиэ хас да регионы хабан уопсай испииһэктээх. Партия испииһэгин Саха сириттэн сылдьар бизнесмен, билигин Забайкалье биир мандаттаах уокуругуттан талыллан Госдумаҕа депутаттыы сылдьар Юрий Григорьев баһылыыр. Көмүсчүт, урут «Агротэкс» диэн айдааннаах соҕус банкроттаммыт хампаанньалааҕа. Дьокуускайга «Токко», «Кашалот», «Мама Гата» ресторан, «Стерх» гостиница о.д.а. тэрилтэлэрдээх.  Дьокуускайга олорор эрдэҕинэ Ил Тумэн депутата этэ, бииргэ төрөөбүт быраата Игорь Григорьев эмиэ Ил Тумэн депутата. Иккиэн «Справедливай Россия» чилиэннэрэ.

Онтон биир мандаттаах уокурукка –  Федот Тумусов кыттар. Урут кини наар партия уонна биир мандаттаах уокурукка иккиэннэригэр турааччы. Бу сырыыга тоҕо эрэ кинини партия испииһэгэр киллэрбэтэхтэр. Федот Семенович аҥаардас Госдумаҕа 20 сыл депутаттаата, ол иннинэ Ил Тумэн, Саха АССР Верховнай Сэбиэтин депутата этэ. Үйэтин-сааһын тухары былааска олорор киһиттэн дьон эмиэ улаханнык сылайда. Быйыл бэһис төгүлүн Госдума депутата буола сатыыр.

Ааспыт быыбарга биир мандаттаах уокурукка күппүлүү көппүтэ, ону партия испииһэгэр эрэ баар буолан кыл мүччү мандат тутан хаалбыта. Ол, биллэн турар, үйэ-саас тухары далбарга сылдьыбыт киһиэхэ соһуччу хотторуу буолбута.

Дьиҥинэн сөп да буолан, бэйэтин оннугар эдэр киһини хаалларан, алҕаан, бачча сыл тухары кинини өйөөн кэлбит быыбардааччыларыгар махтанан баран аккаастаммыта буоллар, аатыгар-суолугар ордук көдьүүстээх буолуох этэ. Ол гынан баран «былаас диэн саамай күүстээх наркотик» дииллэрэ кырдьык быһыылаах.

3. ЛДПРдарга – партия да, биир мандаттаах да уокурукка – эмиэ Гаврил Парахин турар. Кини Ил Тумэҥҥэ, былыргыттан диэбиккэ дылы, депутат. Сапчаас, бородуукта атыылыыр маҕаһыыннаах этэ. Ил Тумэн бырааһынньыктарыгар  рок-н-ролл үнкүүлээн дыгыйарынан биллэр.

Быыбар аайы кыттар, «единэйдэри» кытары ыкса ыаллаһар политик. Балтараа сыл Госдума депутата буола сылдьыбыт кэмнээх этэ. ЛДПРдарга үгэс курдук Дьокуускай аттынааҕы Кангаласс курдук дьоҕус дэриэбинэлэр куоластыыллар. Саха улуустарыгар улахан куолаһы ылбат. Онон Парахин аралдьыйа таарыйа быыбарга кыттар үгэстээх.

4. КПРФ. Ааспыт быыбарга былаас партиятын утарбыт дьон куомуннаһан  эмискэ Петр Аммосов диэн Ил Тумэн депутатын Госдума депутата оҥорон Москваҕа ыытан турардаахпыт. Хомойуох иһин, Бүөтүрбүт соһуччу дьол тосхойбутун туһаммата. Дөрүн-дөрүн өмүрэх курдук ону-маны саҥарталаан ааһара бассаабынан тарҕанан ылбыта. Онтон атын көдьүүс-көмө биллибэт. Анарааҥҥылары да, маннааҥылары да кытары кыайан үлэлээбэтэ.

Бу сырыыга коммунистар испииһэгинэн Вячеслав Куличкины туруорудулар. Куличкин төрдө Уус Алдан, үйэтин сааһын тухары бокуонньук Виктор Губаревка уҥа-хаҥас илиитинэн сылдьыбыта. Ил Тумэн депутата. Дьон кини куолаһын да, дьүһүнүн да билбэт.

Биир мандаттаах уокурукка – Дьокуускай куорат думатын депутата, оскуола дириэктэрэ Айаан Васильев турда. Уоттаах-күөстээх хампаанньа ыытыа диэбиппит киһибит эмиэ уу чуумпу, хара маҥнайгыттан сыыһа-халты туттара элбэх.  Төлөннөөх араатар, уоттаах хомуньуустар, кытыастар кыһыллар ханна барбыттара буолла диэх айылаах. Хаалбыт кэмҥэ хомуньуустар уоттара-күөстэрэ тэтимириэн наада.

5. «Новые люди» партия Госдума быыбарыгар иккистээн эрэ кыттар. Биэс сыллааҕыта туох да чаҕылхай  хампаанньа ыытан Госдумаҕа киирэн хаалбыттара. Фракциялара олус улахана суох эрээри, куоластара сытыы, чобуо.   Биллэн турар, федеральнай да, Саха сирин да таһымыгар партия сирэйэ – Сардаана Авксентьева. Кинини билбэт киһи суох быһыылаах, оннооҕор зумердар билэллэр. Авксентьева партия испииһэгэр быйыл – үһүс.

Биир мандаттаах уокурукка «Новые люди» партия кандидата – Ньургуйаана Заморщикова, «Сахачай» компания тэрийээччитэ, Ил Тумэн депутата. Заморщикова эмиэ тыл этэрэ, саҥарара-иҥэрэрэ «Новые люди» истиилэ – чобуо, сытыы. Ил Тумэҥҥэ элбэхтик тыл этэр, сороҕор дьарыллар, онон микрофона сотору-сотору арахсар. Тойон диэн толлон турбат, саҥарарын саҥарар, этэрин этэр.

Быыбардыыр хампаанньатын сөпкө ыыттаҕына элбэх киһи санаатын таба тайаныан  сөп.

6. «Коммунисты России» партия быыбарга кыттар. Владимир Ю Дьокуускай думатын депутата, уруккута КПРФ чилиэнэ этэ. Дьиҥинэн кэскиллээх баҕайы политик, организатор тахсан иһэрин кырдьаҕас номенклатурщик-коммунистар партияттан үүрэн кэбиспиттэрэ. Айаан Васильев оннугар Владимир Ю эбитэ буоллар, быыбар хампаанньата олох атыннык, сэргэхтик барыах этэ.

7. «Яблоко» партия Саха сиринээҕи лидера Анатолий Ноговицын Бүлүүттэн төрүттээх эдэр киһи.  Сотору-сотору полициялар доппуруостаан тахсаллар. Ноговицын урут Владимир Поскачин Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыгынан олордоҕуна: «Кэл, аахсыахха!» – диэн ыҥырыы уһулбута өйгө хатаммыт. Кэлин хата бэккэ эйэлэһэн бииргэ түспүт хаартыскалара баара.

Анатолий биир мандаттаах уокурукка эмиэ турар. «Быыбарга харчым суох, онон баннер бэчээттииргэ көмөлөһүҥ», – диэн уол соцситимнэргэ ыҥырар.

8. «Зеленые» партия биир мандаттаах уокурукка Анна Сыромятникова диэн «Движение первых» государственнай тэрилтэ үлэһитин туруорбут. Бюджетник ханна, ким туһугар үлэлиирин сэрэйиэххэ сөп. Быыбар хампаанньатын Сыромятникова өссө ыыта илик. Онон кимин-тугун, туох санаалааҕын билэр уустук. Хаартыскатын да  булар ыарахан эбит.

9. Өссө биир быыбар аайы кыттар кандидат баар – Алексей Лаптев, «Родина» партия Саха сиринээҕи салаатын салайааччыта. Хас чилиэннээҕэ да биллибэт, быыбар быыһыгар туох үлэни ыытара киэҥ эйгэҕэ иһиллибэт. Лаптев арай айдааннаах куорат мээрин быыбарын саҕана, кини партиятыттан турбут Владимир Федоровы хампаанньа саамай үгэнигэр быыбартан  устан кэбиспитинэн биллэр. Ол соболоҥор буолуо, быыбар кэнниттэн Лаптев үчүгэй дуоһунаска тиксибитэ.

***

«Коммунисты России», «Зеленые», «Родина» уонна «Яблоко» Госдумаҕа суох партиялар, онон  «карлик-партия» диэн ааттаналлар. Госдумаҕа киирэр партия 5%-ннаах барьеры ааһыахтаах, ону ааспатаҕына кини  ылбыт куолаһа парламентскай партияларга барар.  Биллэн турар, ол куолас улахан аҥаара «единэйдэргэ» тиксэр.   Сокуон оннук. Оттон ол сокуону ким ылбытын сэрэйэр инигит.

Политиканы кэтээн көрөөччүлэр бэлиэтииллэринэн, «карлик-партиялары» былаас оппозиция куолаһын бытарытарыгар тутталлар. Ол иһин быыбарга кинилэри киллэрэллэр. Онон, ити балаһыанньаны өйдөөн туран куоластыахха наада.

***

Aartyk.Ru