Утуман Таман: Саха сирин климата ирбэт тоҥ ирдэҕинэ сылыйыаҕа
Дьэ климат туһунан суруйуум.
Бу хас да сыл кэлин кэтээн көрдүм уонна Саха сиригэр климат сылыйыытын туһунан бэйэм теоретическай үлэбэр олоҕуран көрүүбүн кэпсиим.
2006 с. Институт проблем нефти и газа үлэлии сылдьан суруйбутум. Москваҕа «Нефть, газ Арктики” диэн Аан дойдутааҕы нефтька, газка конференцияҕа 2006 с. РГУНГ им. И.М. Губкина тэрийбитигэр “Связь газогидратов, криолитозоны, нефти, газа и алмазов” диэн ыстатыйанан дакылаат оҥорон кыттыбытым.
Үлэ ис хоһооно бу ирбэт тоҥ, нефть, газ уонна алмаас үөһээ тахсыыта геологическай катаклизм кэнниттэн буолар биир геологическай процесс диэн. Онно бу газогидрат үөскээһинэ сүрүн суолталаах диэн.
Газогидрат диэн хаар, кырыа, кини араас араҥаҕа барытыгар атын-атын усулуобуйаҕа үөскүүр. Ол курдук бу ирбэт тоҥ үөскээһинэ геологическай катаклизм кэнниттэн газогидрат бастаан үөскүүр, онтон ити кэлин биһиги билэр ирбэт тоҥмут буолар диэн.
Ирбэт тоҥ сүрүн ону үөскэтэр уонна кэлин ону тутар күүһүнэн ирбэт тоҥ араҥатын анныттан быыһылаан тахсар газ давлениета түһүүтүгэр тымныы үөскүүрэ буолар.
Газ ол быыһылаан тахсар сирдэрэ – аргыардар диэн ааттаналлар. Ол иһин этэллэр: “Алларааттан аргыар аргыйбатын, үөһээттэн үргүөр үргүйбэтин“,- диэн. Үргүөр диэн тымныы салгын, холобур дьиэҕэ, хайаҕаһынан киирэрэ, хайаттан түһэр тымныы салгыны эмиэ үргүөр дииллэр.
Туймаада хочотугар Дьокуускай да куоракка салгын температурата кыһын араастаах буолар. Ол араастарын биир кэмҥэ үөрэтэн баран: мыраан хаспахтарынан мыраан үрдүттэн тымныы салгын түһэриттэн эбит диэн быһаарбытым. Икки-хас кыһын тымныыларга термометрдаах кэрийэ сылдьан мээрэйдээбитим. Хата ол сылдьан дьон сылдьыбат сиригэр быһа бараары үлүйэн эрэр киһини булан ылбытым.
Саха Сиригэр итинник аргыардар үөскүүр буоланнар ол иһин тымныы -50-60°С буолар этэ.
Кэнники сылларга климат тосту уларыйда, уруккутун курдук уһун тымныылар суохтар. Кыһыммыт улам кэлин сылларга кылгаан истэ уонна күүскэ тымныйар сибикитэ биллибэт. Кэнники сылларга киин Саха сиригэр элбэх сиринэн ирбэт тоҥ ирэн быллаардаах сирдэр, хаспахтар үөскээтилэр. Сир барыта оннук буолла диэбэккин эрээри, оннук сирдэр баар буоллулар. Дьэ ол сирдэринэн ирбэт тоҥ ууллуута баран, онон ирбэт тоҥ биир ньыгыл кэлим туруга алдьанан эрэр. Ирбэт тоҥ араҥатын анныттан быыһылаан тахсар газ, давление үөскэппэккэ, көҥдөйдүү тахсан баран хаалар, ол иһин тоҥорууну үөскэппэт. Онон халлаан туруга бэйэтин айылҕатынан эрэ буолан хаалар.
Киин Саха сирэ 55-с кэтирээһиҥҥэ олорор буолан (бу Санкт Петербургу кытта биир кэтирээһин), биһи климаппыт оннук эрэ тымныы буолуохтаах этэ дьиҥэ. Санкт Петербурга муора салгынын дьайыыта эбии баар.
Билигин ирбэт тоҥ араҥатын биир кэлимэ суох буолуута аны урукку курдук тымныылары сатаан аҕалбат буолла. Биһиги олохпутугар оннук кэмҥэ түбэстибит. Ирбэт тоҥ ирэн климат сылыйыытын кэмигэр олоробут. Бу геологическай да, календарнай да историческай кэмҥэ түбэстибит.
Кыыдааннаах тымныылаах кыһын аны суох буолар. Дьэ дьикти. Мин билгэһит буолбатахпын, геологпын. Онон ыраас бэйэм толкуйбар эрэ олоҕуран этэбин. Айылҕа баҕар араастаан эргийэ, ирбэт тоҥ баҕар төттөрү оһорунан барыа. Ол элбэх геологическай фактордартан турар. Ону барытын билэбин диир кыаҕым суох. Ол да буоллар, бу билигин баран иһэринэн сабаҕалаатахха, ирбэт тоҥ биир кэлимэ аллараа алдьанна. Ол иһин алларааттан тахсар газ быыһылаабат буолан, аны томороон тымныы сатаан үөскүүр кыаҕа суох буолла эрэ диир кыахтаахпын.
Оччотугар мантан ыла эппитим курдук, климаппыт сылыйан сир дойду, от мас, киһи -сүөһү барыта тупсар турукка киириэхтээх диэн. Саха сиригэр ирбэт тоҥ суох сирдэрэ Амма Бологура, Ленскэй Витим Талакаан диэки өттө, Өлүөхүмэ Токко, Киндигир диэки өттө. Аҕыйах сылынан Саха сирин киин соҕуруу өттө улам итинник буолар сибикилээх. Биһиэхэ барыбытыгар этэҥҥэ буоллаҕына, уйгу-быйаҥ буолуохтаах. Киһи бөҕө ону билэн көһөн кэлиэн сөп. Онно бэлэм буоларга Итэҕэлбитин ылынарбыт, тылбытын сүтэрбэппит, арыгылыыры тохтоторбут тоҕоостоох буолуох этэ.
***
Утуман Таман
Бу билинни куускэ тымныйыы сир кырса ыга тонмутунан быhаарыллар. Ол иhин бу кэлин сылларга кылгас тымныылар туhутэлээн ылаллар. Онтон уескээбит аргыар таhа аллараата ириэнэх буолан улам ириэрэн аргыар дьаллайан хаалан аны аргыйбат буолан, халлаан дьаалытынан аны сылыйан хаалыахтаах. Оннук куускэ аргыйда5ына ирбэт тон ириитин оhорунан теттеру тонорунан да кэбиhиэн сеп. Хайдах буолара биллибэт эрээри сурун тардыыта ириэрии диэки. Климатологтар этэллэринэн точка невозврата ааспыта диэн. Онон теhе да маннык кылгастык тымныйдар син биир ирбэт тон ирэн эрэр. ол аата сахаларга биhиэхэ ер уйэлэргэ кэтэhиилээх уйгу быйан иhэр. Утуман Таман.
Коьhон кэлбиттэрэ ыраатта. Араас наркоман радикал дьон. Билигин да кэлэ тураллар.Соруйан а5алан о5ону дьахтары кырдьа5аhы сиэтэллэр.Сири дойдуну атыылан.Аhа5астык наркотик суррогат вейп атыылыллар.Бюджет харчытын ыскайдаан уораллар.
Улуу Кулукуобускай убайбыт эппитэ кэллэ: муннуларыттан сиэтиэхпитин наада диэн – билиибит-көрүүбүт баар курдук. Чэ билбэтим ирбэт тоҥмут аа дьуо ирэрэрэ буоллар диэн баҕа баар. Улуу потоп буолуо суоҕа. Дьиэлэрбит свая урдугэр хайыыллар? Полярной муус шапкабыт аа -дьуо ирэн эрэр дииллэр. Глобальнай итийиини дуу. сымнааһыны ученайдар туох дииллэр. Плейстоцен харамайдара – бизоннар, овцебыктар эргийдэхтэринэ, сирбитин тэбистэхтэринэ туох буолар?
Вопросов много, чем ответов
Ирбэт тон ирдэ5инэ потоп хайдах да буолбат. Мин геологпын нефтька газка бурение сылдьыбытым ЛУБР (Ленское управление буровых работ) ОАО “Ленанефтегаз”. Ирбэт тон анна АНПД (аномально низкие пластовые давления), ол аата ирбэт тон анныгар гидростатическайдаа5ар, ол аата гидростатическай диэн холобур 100 м дириннэ 10 атм, 500 м дириннэ 50 атм, 1000 м дириннэ 100 атм, кгс с/см2 буолуохтаах диэн .Холобур Талакаан 1400 м дириннэ продуктивнай Осинскай горизона 70 м халыннаах урдугэр Юрегинскай диэн 200 м халыннаах туус олох кылыгыр муус курдук. Ол аата гидростатическайынан 140 атм буолуохтаах этэ ону нэhиилэ 100-тэн тахса эрэ буолар. Ол аата ирбэт тон ирдэ5инэ сир урдэ уу буолбат теттерутун аллараа баран хаалар. Ол да буоллар ханан эрэ атын суолларынан тымырдарынан уу уеhээ тахсарын тахсар да сири дойдуну ылар гына буолбат.
Кэнники дьиэлэр 16 этээстээх буоллулар куоракка уоннв аны температурнай трубката суох туппаттар. Температурнай трубка свая тулатын тонорон свая сиртэн тутуhар кыа5ын уескэтэр. Ириэнэх кумахха свая тонно тайаммат буолла5ына туох да кинини туппат. 300 м халыннаах ирбэт тон ирдэ5инэ ол трубка тугу да абыраабат. Ирбэт тон барыта ириитэ тута буолбат да хаhан эрэ ол кэлэрэ буолуо. Кэллэ5инэ биллиэ ба6ар кыра этээстээх дьиэлэри тутууга, эбэтэр хайа6а тааска тайаныылаах сиргэ тутууга кеhуехпут, Покровскай Улахан Аан инин диэки, онно небоскребтары да тутуохха сеп.
Ити этэр кыыллар аны сатаан теннубэттэр. кинилэр Сиргэ атын усулуобуйа кэмигэр олорбуттара, гравитация арыый кыра буолуохтаах. Холобур оччотоо5у мамонт билигин слон буолан сылдьар.
Бу да киhи учуонай aаттах. Мэнээх дойгох. Биир дэ кырдьык аргумена суох. Уорэ5э суох киhи курдук. Оссо биир киhи бaара эмиэ учуонай ду препод ЯГУ. Эмиэ ону Маны хаhан тоттору эргитэн кураанах дойгох суруйар этэ. Сир халлаaн уларыйа турар Аан дойду урдунэн. Билигин эрэ буолбатах. Кун эстэн олоро чугаhаата. Сир шара сы5арыйа турар. Тиктаническай плиталар хамсыыллар.Поезд кэллэ5инэ манна молуйуон киhи кэлиэ диэн ытаабыттара. Ханна баарый. Дьон бу сиэмэх былаастан икки ата5ынан куотар.Киhи олорбот сирэ. Условия хамнас суох.
Дой5ох буолбатах. Куорат кытыытыгар да та5ыс Ма5анна урут отоннуу сылдьар сирбитигэр билигин массыына да урукку суолунан барбат гына хаспах быллаар буолла атын сиригэн эргийэн тиийэбит. Чурапчыны кер массыына бетоннай эстакадата хайа да массыына сатаан киирбэт сиригэр суол кытыытыгар арыланан турар. Таатта биир оннук. Аргумент буолбатах дуо ол. Халлааммыт сылыйбытын Тускул да туоhулуо. Бу былаастан туох да тутулуга суох геологическай процесс.
Бу маннык солуута суох билээ5имсийини манна таhaaрымац.Дьулур5а диэн провокатор баара. Суруйар этэ. Сулустаан Мураан диэн дьахтар эмиэ ону Маны тэрийэн суруйан былааска провокация оцорон дьону буккуйаллара. Америка5а курээбиттэрэ. Эбэцки дьоно.Сымыйаннан ол буолбут ити буолар диэн.Итийдин- тымныйдын. Айыл5а биьигиттэн ыйыппат. Сымыйа учуонай суруйааччы художник архитектор скульптор журналист элбэх. Былаас илиититтэн аьаан Туган бэлэмцэ олороллор.Ону тойоттор оссо биьигини манна эмиэ туцнэри суулларары гыналлар диэннээхтэр. А. Габышевы инвалид киьини соруйан атах балай ыытан. Остоох оцорон хаайыыга уктарбыттара. Бу Саха норуотун бэлэмигэр дэлби тотон олон дьаабылана олороллор.Сэрии буола турда5ына эн хаспахтарыц туохха наадалахтарый. Туох чычаас санаалах дьонуй.
Элбэх киhи киhилии суолтан туораан сылдьар. Итэ5эл сурун соруга ол. Саха дьоно Саха Итэ5элинэн киhилии суолу тутуhаллара. Итэ5эл рубрикатыгар киирэн аа6ыахха сеп.
Саха итэ5элэ Саха5а эрэ соптоох. Атын омукка ону куустэринэн сыбаан Сахалыы сацарда сатыыллар. Ол маньчжурдар хантан эмискэ Саха буолан халыахтарай. Бэйэлэ туспа хааннаах тыллаах дьон. Коцул Кыыл сылдьар дьон.Хоту олох да нууччалыы иитилээх этилэр Совет са5ана. Бурят Хара эмиэ степ дьоно. Биир сунньутэ суохтар. Куннээ5иннэн эрэ олороллор.Кинилэр Олоцхо Оьуокай Хомус тардыыта диэни билбэттэр. Сатаабаттар. Барытын тотторутун оцоро сатыыллар.Соруйан сыыьа гыналлар. Саха итэ5элин шоу оцордулар. Харчы сиэри. Аны криминал барыта “якут”диэн буоллар.Туохха да туhата суох дьон.Саха а5ыйах. Кмнс льготата суохтар. Киин улуустар бары якут буолтара.Син биир нууччалар укроптары киhи оцоро сатаабыттарын курдук. Нуучча диэн суруйан ахсааны элбэтэ сатаан.Хата билигин нуучча буруйдаах.Ахсана а5ыйах финно угордар. Эмиэ Саха курдук омуктар а5ыйахтар. Билигин Хара омук тэпсэн эрэр.
Саха Итэ5элэ Былыргы Аан Дойду буттуунун Итэ5элэ. Итэ5эл да буолбатах научнай билии. Ис хоhооно диэн киhи аймах бу солнечнай системаны, Космоhы кытта быстыспат ситимнээх, оноhуубут, олохпут онтон тутулуктаах диэн. Оннук билии омугуттан тутулуга суох хайа ба5арар киhиэхэ сеп тубэhэр.
Сирбит климата циклларынан баран иһэр. Кылгас да, уһун да кээмэйдээх цикллар бааллар. Ол биричиинэтин ким да билбэт. Билигин сылыйыы бара турарын бары бэркэ билэбит да ити төһө өр буоларын ким да тым тыктанан көрбөтөҕө. Ааспыт үйэлэргэ саха сиригэр тропик климата хаста да буола сылдьыбыта. Ирбэт тоҥ уулуннаҕына уута сир анныгар баран хаалыа диэни биир бэйэм олох итэҕэйбэппин. Сорох сорох сирдэр тугу барытын оборон ылар оборчо буолаллара чахчы…….
Ааспыкка суруйбутум дии. Нефтька газка бурение5а ортотунан 500 м дириннээх 325 мм 426 мм дылы 370 мм инин диаметрдаах буолар, соро5ор 400-450 дириннээх. Бу барыта ирбэт тон аранатын ааhар. ирбэт тон 100-300 м буолар. Ирбэт тону син ааhа5ын. Бу этап Забурка са5алааhын диэн, атын быhаарар проблема онно онто да суох элбэх. Дьэ ирбэт тону ааспыт кэннэ буровой раствору пласт “глотайдаан” барыта бара турар. Онно бурениены тохтотон мост туруоруута буолар. Ол аата ол глотайдыыр учаастагы цемент кутан тоноруу. Онно бириэмэ сутэр икки кун 48 чаас ОЗЦ диэн буолар (ожидание затвердевания цемента). Бурение6а уксэ итинник ус буукубалаах аббривиатуранан терминнарынан кэпсэтэ5ин. Раствор барарын тохтоппотоххуна быстах газ пачката тахсан буровой умайыан сеп. Страшнай дьыала. 4 секуундэ иhмгэр умайар 10 секуундэ5э буровой вышка умайан ууллан сууллар, улэhиттэр тай5а5а атах балай куоппуттарын кердеен булаллар. Оннук ол 500 м ааhыахха диэри 10-16 мостаны туруора5ын. Ол аата бу ирбэт тон анна давлениета кыра, ирбэт тон эрэ тутан уеhээ сииктээх. Сир анныттан уу син биир тымырдарынан уеhээ тахсар, онноо5ор хайа5а уулаах. Ирбэт тон ирдэ5инэ сир сылаас буолуо мастар силистэрэ дириниэ айыт5а тупсуо.