Памятниктар тустарынан өссө биирдэ

Муус устар 25-гэр Дьокуускай куорат депутаттарын мунньаҕар памятниктары туруоруу  уонна өйдөбүнньүк суруктары дьиэ эркинигэр ыйыыр туһунан боппуруостар көрүлүннүлэр.

Аҕа дойду сэриитигэр хорсун быһыыны көрдөрбүт икки Советскай союз Геройдарыгар – Федор Поповка уонна Гаврил Протодьяконовка памятник туруорарга депутаттар сөбүлэҥнэрин биэрдилэр. Коммунист Айаан Васильев Федор Кузьмич Поповка памятнигы туруорары саарбахтаата:

“Биир киһиэхэ хас-хас памятник туруохтааҕый?” – диэн ыйытан улаханнык кынчарылынна.  “Субъективнай биричиинэттэн сылтаан”  памятник туруорар сатаммат диир. Кини тылын тамаҕыттан сэрэйдэххэ, “субъективнай биричиинэ” диэн, бука, Попов Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээҕин этэр – Людмила Николаева биир дойдулааҕа буолар диэн ыйар быһыылаах. 

Санатар эбит буоллахха, Федор Попов төрөөбүт дойдутугар Мэҥэ Хаҥаласка икки памятниктаах. Майаҕа баар уонна Улуу Кыайыы 75 сылыгар Аллараа Бэстээххэ памятник туруоруллубута.  Дьокуускай куоракка Попов бюһа 20-с №-дээх оскуола иннигэр турар. Кини аатынан уулусса баар.

Айаан Васильевка киин куорат Думатын спикерэ Альберт Семенов:

“Дьокуускайга Федор Поповка бюст баар, туруоруллубута ыраатта. Памятнига суох”, – диэн хардарда.

Саха сириттэн Аҕа дойду сэриитигэр 25 киһи Советскай союз Геройа диэн үрдүк ааты ылбыта. Быйыл Улуу Кыайыы 80 сыла, онон геройдары чиэстиир эбээһинэспит. Сэрии геройдара, кинилэр хорсун быһыылара саарбахтаммат, бириэмэнэн бигэргэтиллэн турар.

***

Оттон политическай, судаарыстыбаннай, хаһаайыстыбаннай деятеллэр, буолаары буолан бу соторутааҕыта аҕай анараа дойдуга барбыт дьоҥҥо памятниктары, бюстары, дуоскалары туруоруу элбэх мөккүөрү таһаарар. Коммунист Айаан Васильев биир партиялааҕар, соторутааҕыта суох буолбут Артур Алексеевка өйдөбүнньүк дуоска туруорары утарбата. Бэйэҕит да билэ-истэ сылдьаҕыт, дьон санаата араас.

Дөрүн-дөрүн “үйэтитиини бэрээдэктиэҕиҥ  эрэ” диир санаа үрдүк трибунаттан кытары этиллэр буолан эрэр. Киһи өлбүтэ чопчу хас эрэ уон сыл ааспытын кэннэ үйэтитиэҕиҥ, бу киһи олорон ааспыт олоҕо, үлэтэ орун-оннугар турбутун эрэ кэннэ памятниктары, бюстары туруоруоҕуҥ, обществоны хайытыамыаҕыҥ диэн этии киирэр. Дьэ, ити саамай сөптөөх ирдэбил буолуо. Биир Ил Түмэн депутата эппитин курдук, сотору Дьокуускай куораппыт кылабыыһа курдук буолара буолуо. Сиэри таһынан үлүһүйүү баран эрэр. 

Дьокуускайынан хаама сылдьан араас памятниктары барытын көрөн ааһыахха сөп. Сорох-сорохторун бэккэ билэр, истибит, көрбүт киһиҥ да буолуон сөп. Дьиҥинэн, хас эмэ сыл ааспытын, уос номоҕо (легенда)  буолбут эрэ киһини боруонсаҕа кутан үйэтитиллиэхтээх этэ буоллаҕа.

Билигин ким былааска олорор доҕордоох дуу, аймахтаах дуу, силиилээх соҕус биир дойдулааҕа баар буолла да – памятник туруора охсоллор. Үксүн бюджет суотугар. Холобур, ыраата барбакка соторутааҕыта суох буолбут Тарас Десяткиҥҥа памятник туруорбуттара. Тарас Гаврильевич коллегалара билигин да бааллар, элбэхтэр. Араас дьон – араас санаа. Өйдүүллэрэ, билэллэрэ бэрт буоллаҕа. Оттон памятник диэн үһүйээни, номоҕу тааска үйэтитии буоллаҕа, эҥкилэ суох репутациялаах буолуохтаах дии санаабаккыт дуо? “Үчүгэйдик үлэлээбитэ”. Оттон үчүгэйдик үлэлээбит дьон элбэхтэр эбээт.

Дьокуускай ортотугар турар прокурор Николай Каратаев бюһа эмиэ элбэх дьон саҥатын хойуннарар. Намҥа Ил Түмэн урукку спикерэ Ньургун Тимофеевка сыалай бронза монумент тутуллубута эмиэ муодарҕатар. Бэстээххэ Ил Түмэн депутата Александр Романовка аналлаах памятник үрдүгэ соһутар. Биллэн турар, Ньургун Семенович да, Николай Нифонтович, Александр Афанасьевич да киһи быһыытынан наһаа үчүгэй дьон эбитэ буолуо. Ол гынан баран “наһаа үчугэй дьон” диэн критерийтэн тирэнэн памятниктары туруоруу олуона курдук.

Бэл, былыр соҕус олорбут Семен Захарович Борисов памятнига 202-с түөлбэҕэ кылабачыйан-халабачыйан турара элбэх мөккүөрү таһаарар. Бу адьас соторутааҕыта эрэ соцситимҥэ кэпсэппиттэрэ эбээт: “Бу аата дуоһунас туһугар төрөөбүт норуотун, интеллигенцийэтин чулуу бэрэстэбиитэллэрин уган, таҥнаран биэриини үйэтитии дуо?” – диэн.

90-с сылларга “Сахаадаҕа”, 2000 сыллар саҕаланыыларыгар  “Киин куоракка” Багдарыын Сүлбэ да, атыттар да элбэҕи суруйбуттара: хайдах курдук Илья Винокуровы, дьэ кырдьык, сахатын норуотугар сүҥкэн өҥөлөөх салайааччыны дуоһунаһыттан уһулаары, хайдахтаах ньэгэйдик  кимнээх куомуннаспыттарын. Ол түмүгэр бүтүн норуокка “омугумсуйуу” курдук ыарахан дьаралык иҥпитин,  суруйааччылары, учуонайдары, чуолаан Георгий Башарины, уонна кини куруһуогар сылдьыбыт устудьуоннары сойуолаһыы кытаанаҕа барбытын. Далан “Дьылҕам миэнэ” кинигэтин ылан ааҕыҥ эбээт.

Онон политиктарга, дуоһунастаахтарга памятниктары туруоруу олус ирдэбиллээхтик уонна дьон, общество сыһыанын үөрэтэн баран быһаарыллыах тустаах. Кинилэр олохторо да, үлэлэрэ да мөккүөрү, дьылы-кэми аһардан баран, норуот, республика иннигэр өҥөлөрө бириэмэнэн бигэргитиллибитин эрэ кэннэ тааска үйэтитиллиэхтээх этэ.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru