Норуот дьокутаата Өлөөҥҥө быыбардааччыларын кытта көрүстэ

– Бастатан туран, олохтоохтору бүгүн ордук долгутар кыһалҕа – итиинэн хааччыйыыны сүрүннүүр тутаах тэрилтэ ОДьКХ үлэһиттэрэ үстэн ордук ый хамнас ылбакка сылдьалларынан туһааннаах министиэристибэ өттүттэн туох биричиинэттэн төлөммөккө турарын чопчулааһын тула кэпсэтии буолла. ОдьКХ үлэһиттэрэ үп-харчы кырыымчык кэмигэр бэйэлэрин үлэлэригэр олус эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан, кыстыгы этэҥҥэ туораан, уматыгы сөптөөх кээмэйин тиэйэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Үлэһиттэр үксүлэрэ ыал дьоннор, ипотека, кредит диэн аныгы олох сиэринэн эмиэ иэс-күүс төлөһүөхтэрин наада. Онон үөскээбит кыһалҕаны суһаллык быһаарары дьон туруорсар. Бу кыһалҕа сотору кэминэн быһаарыллыаҕа диэн эппиэттээтилэр.

Суол-иис тупсуохтаах. Удачнай — Өлөөн икки ардыгар сайыннары-кыһыннары сылдьар суол оҥоһуллуон наада диэн олохтоохтор туруорсаллар. Өлөөн Арктика улуустарыттан саамай киэҥ сирдээх-уоттаах уонна уустук сырыылаах улуус буолар. Таһаҕас, ас-таҥас тиэллэн кэлиитэ сиринэн эрэ хааччыллар, манан муора таарыйар суола суох.

Аны атыыһыттаан олорбут урбаанньыттарбыт киин сирдэргэ көһөн барыылара улууска сүрдээх охсуулаах буолла. Атыыһыт аҕыйаатаҕына конкуренция суох буолан атыы- табаар сыаната өссө үрдүүр чинчилээх. Урбаанньыттар биир үксүн улахан өйөбүлэ суох бэйэлэрин кыахтарынан улууһу аһынан-таҥаһынан хааччыйа сатыыллара уматык, ас-таҥас сыаната ыараан улахан көдьүүһэ суох буолбута кинилэр көһөн барыыларыгар төрүөт буолла диэн этиэххэ наада. Онон өрөспүүбүлүкэ өттүттэн нэһилиэнньэни аһынан-үөлүнэн хааччыйа олорор Арктика улуустарын урбаанньыттарыгар саатар суол ороскуотун уйунууга көмө көрүллэрэ наадатын олох көрдөрдө.

Маны таһынан, Өлөөннөр сир баайын туһанааччылары (недропользователи) кытта нэһилиэнньэ кыттыылаах уопсай мунньах (публичные слушания) кэнниттэн төрүт сирдэрбитигэр киирэн туох үлэни ыыталларын билэн олоруохтаах этибит диэн эттилэр. Хомойуох иһин, билиҥҥи туругунан улууска хас да сиргэ үлэ бара турар диэн сурах хоту истэбит эрэ, ким да бу сиргэ туох сыаллаах үлэ бара турарын, айылҕаҕа хайдах дьайарын туһунан нэһилиэнньэни сырдаппата, быһаарбата уустуктары үөскэтэр диэн этиннилэр.

Көмүһү, онтон да атын сир баайын хостуур түгэннэригэр хайа баҕарар хампаанньалартан олохтоохтор ыччаты үлэлээх буолалларын туһугар үлэ бу хайысханан ситимнээхтик ыытыллара наадатын туруорсаллар. Хас биирдии олохтооххо сир баайын атыытыттан киирэр үп-харчы олохтоохтор тиийинэн олороллоругар сөптөөхтүк тиксэрин курдук сөбүлэҥ (соглашение) икки өттүттэн оҥорсуох тустаахпыт диэн этинэллэр.

Маны таһынан, олохтоохтор хоту улууска үлэлии кэлбит исписэлиистэргэ дьиэ арендатын төлөбүрүн толуйууга үбүн-харчытын улаатыннаран, үлэлии кэлэр эдэр исписэлиистэр Арктика улуустарыгар үлэлииллэригэр, олохсуйалларыгар усулуобуйаны тэрийиэххэ диэн этиннилэр. Урут маннык төлөбүр «оплата аренды жилья специалистам» диэн тус сыаллаах кэлэн олохтоох бүддьүөттэн төлөнөр этэ, ол ыстатыйа сотуллан бу боппуруоһу Бырабыыталыстыба таһымыгар туруорсарга диэн этиилэр киирдилэр. Өлөөҥҥө улэлии кэлбит 6 учуутал уонна 7 быраас бу биричиинэнэн улуустан көһөн барыахтарын сөбүн санаттылар.

Билиҥҥи ыарахан кэмҥэ киһи киһиэхэ сылаас, болҕомтолоох, бэйэ бэйэни өйүүр, өйдүүр сыһыана уустук олохтоох Арктика улуустарыгар туохтааҕар да күндүтүйбүт кэмэ үүннэ. Онон саатар баар ис кыахтары толору туһанан, кыахтаах улахан хампаанньалары үлэлиир сирдэригэр нолуоктары төлөтөн, социальнай хайысхалаах үлэни ыыталларын, олохтоохтору үлэннэн хааччыйыыга систиэмэлээх үлэни ыыталларын ирдээн олохпутун чэпчэтэрбит наада диэн этиннилэр. Улуус, нэһилиэк дьокутааттара олохтоох бэйэни салайыныы сокуонун ылыныыга боломуочуйалары чопчулааһыҥҥа бу боппуруостар олоххо киирдэхтэринэ хайаан да олохтоох бүддьүөтү улаатыннарыыга, нэһилиэктэри сайыннарыыга улахан тосхол буолуохтара диэн этии киллэрдилэр.

Ол да буоллар, дьон-сэргэ үп-харчы сэрии бүттэҕинэ, сир баайа туһаҕа таҕыстаҕына баар буолуоҕа, олох-дьаһах тупсуоҕа диэн бука бары түмсэн, санааны бөҕөргөтүнэн олорорбут ордук буолуо диэн түмүк тылы эттилэр.

Маны таһынан, быйыл улууска кыһыҥҥы суолунан уматык, сүрүн бородуукта тиэллиитэ толору кээмэйинэн кэлбитин бэлиэтээтилэр.

Дьокутааппыт Елена Христофоровна үлэтигэр тиийэн тустаах миниистирдэри кытта тус көрсөн норуот ыйытыыларыгар, боппуруостарыгар сөптөөх үлэни ыытан эппиэт баар буоларын ситиһиэ диэн эрэнэбит.

Дьон-сэргэ туруорбут кыһалҕаларын, ыйытыктарын Елена Христофоровна сорҕотун миэстэтигэр быһаарда, атынын тус хонтуруолугар ылла. Кини бэйэтин уокуругар өрүүтүн сылдьан быыбардааччыларын иннигэр отчуоттаан, туох оҥоһуллуон сөбүн, туох кыһалҕа баарын билсэ турар, хаһан да сибээһин быспат. Биһиги кинини Арктика кыһалҕаларын быһаарыыга сокуону оҥорууга бэйэтин көрүүлэрин, атын да улуустар накаастарын, туруорсууларын Ил Түмэн, дойдубут да таһымыгар күүскэ уонна ылыннарыылаахтык туруорсар дьокутаат быһыытынан сыаналыыбыт.

***
Ил Түмэн пресс-сулууспата