Климент Иванов: Оччотооҕу уустук кэм суһал дьаһаллары ыларга күһэйбитэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын Күнүн көрсө биллэр судаарыстыбаннай-политическай диэйэтэл, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Бочуоттаах олохтооҕо, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уонна Ил Түмэнин үстүү ыҥырыылаах дьокутаата, история кэрэһитэ Климент Егорович Ивановтан оччотооҕу кэм кэрдиис кэмнэрин туһунан кэпсииригэр көрдөстүбут.

– Климент Егорович, уларыта тутуу уустук сылларыгар өрөспүүбүлүкэ уруулугар турбут уопуттаах салайааччы, дьокутаат быһыытынан ааспыт кэм кэрдиис кэмигэр эргиллэн көрдөххө хайдах этэй?

– 1985-90 сылларга ССРС-ка ССКП политбюрота «Уларыта тутуу» диэн хайысханы дойдуга биллэрбитэ. Ол «бырагыраама» кыайан олоххо киирбэтэҕэ, салгыҥҥа ыйаммыта. Политбюро бэйэтин буруйунан модун судаарыстыба ССРС тутула күөрэ-лаҥкы барбыта. Дойдубут бэлиитикэ, экономика кытаанах кризиһин хабалатыгар ылларбыта. Маннык ыарахан кэмнэргэ балаһыанньаттан тахсыыны көрдөөһүнү XII-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт бэйэтигэр ылыммыта. Оччолорго Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ М.Е. Николаев ити ыарахан балаһыанньаттан тахсан, инники сайдыы саҥа суолун көрдөөһүҥҥэ туруммута. Ити кэмҥэ киинтэн ыраах сытар Саха сирэ ордук эмсэҕэлээбитэ. Ас-таҥас быстарыга, харчы тиийбэт, хамнас бириэмэтигэр кэлбэт буолбута. Дьэ ити өтөрүнэн буолбатах ыарахан кэмҥэ Саха сиригэр общественнай хамсааһыны иилээбит-саҕалаабыт, нэһилиэнньэни быстыыттан-ойдууттан араҥаччылаабыт, экономиканы табыгастаах суолга киллэрбит, демократическай, сокуонунан салаллар, көҥүл санааны үөскэтэр государственноһы олохтообут саха норуотун чулуу киһитэ Михаил Ефимович Николаев буолар.

Кини 1989 сылтан олус бутуурдаах уустук кэмҥэ киирэн эрэрбитин эрдэттэн өйдөөн, үөһэттэн дьаһалы кэтэһэн олорбокко, өрөспүүбүкэ дьылҕатын быһаарыыга олус улахан эппиэтинэһи бэйэтин илиитигэр ылбыта. Норуот олоҕун тупсарыы, саха норуота уонна аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар омук быһыытынан өйдөрө-санаалара уһуктубут, аан дойду сайдыылаах судаарыстыбаларыгар сөҥөн хаалбыт цивилизацияҕа тардыһыылара күүһүрбүт кэмэ саҕаламмыта.

1990 сыл саҕаланыытыгар М.Е. Николаев автономнай республикалар статустарын үрдэтэр, экономическай өттүнэн бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэллэригэр кыах бэрдэрэр кэрдиис кэм үүммүтүн өйдөөн, ону олоххо киллэрэргэ туруммута. Ол туһуттан сиртэн хостонор баайтан киирэр дохуоту үллэриигэ сөптөөх бэрээдэги олохтуохха, регионнары экономика өттүнэн хааччахтааһыны тохтотуохха диэн РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин сессиятын үрдүк трибунатыгар тахсан тыл эппитэ.

Кини «Аҕа дойдубутун кытаанах политическай уонна экономическай кризистэн таһаарар суос-соҕотох суол баар – ол дойдуну кииннээн салайыы (унитаризм) суолуттан таһаарыы, республикалар, регионнар бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһаныыларын олохтооһун, кинилэр статустарын үрдэтии, боломуочуйаларын кэҥэтии. Оччоҕуна кинилэр бэйэлэрэ экономикаларын сайыннаралларыгар интэриэстэрэ, кыһамньылара улаатыа», – диэн дорҕоонноохтук дойду эрэгийиэннэриттэн аан бастакыннан хорсуннук санаатын эппитэ.

Салгыы М.Е. Николаев ити санааларын 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр ылыллыбыт Республика суверенитетын туһунан Декларацияҕа киллэртэрэн, ону олоххо киллэриигэ далааһыннаах үлэни ыыппыта. Ол ыарахан сылларга үөһэттэн ыйыы кэлэрин кэтэһэн олорбут салайааччылардаах эрэгийиэннэр экономикаларыгар улаханнык оҕустарбыттара. Холобурга, ыаллыы олорор Магадан уобалаһын нэһилиэнньэтин 45 быр, оттон Чукотка уокуругун олохтоохторун 55 быр. ити ыарахан дьылларга күһэйтэрэн, дойдуларын быраҕан атын киин уобаластарга көспүт түбэлтэлэрэ туоһулуур.

– История кэрэһитэ буолбут дьон санааҕытыгар, оччолорго ханнык сокуоннар, дьаһаллар ити кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ экономикатын бөҕөргөтүүгэ сүрүн оруолу ылбыттарай?

– Мин үлэм хайысхатынан Михаил Ефимовиһы кытары биир сүбэннэн Государственнай суверенитет туһунан декларация олоххо киириитигэр бастакы уочараттаах сокуоннары, нормативнай акталары бэлэмнээһиҥҥэ кыттыыны ылар этим. Онон тыыннаах туоһу быһыытынан, бастакыннан ылыллыбыт сокуоннар, дьаһаллар тустарынан кылгастык ахтыам. Экономика сайдыытын быһаарыы сүрүн күлүүһэ буолбут «Саха АССР-га бас билии туһунан» сокуон 1991 сыл кулун тутар 2 күнүгэр ылыллыбыта. Экономическай өттүнэн тутулуга суох буолууну хааччыйбыта. Государство баайын-дуолун салайыы өрдөөҕүттэн тутуһуллан кэлбит бэрээдэгин төрдүттэн уларытыы – бу Михаил Ефимович Саҥа Саха сирин тутууга ылыммыт бастакы хардыыта этэ. Ити сокуон республикабыт территориятыгар баар тэрилтэлэри уонна предприятиелары саамай бөдөҥүттэн кыратыгар тиийэ, кинилэр туох баар фондаларын Саха Республикатын бас билиитин быһыытынан биллэрбитэ. Итинник быһаарыныы Россия регионнарыгар бастакыннан этэ.

Государственнай суверенитет туһунан Декларация олоххо киирэригэр республика салалтата Россия Илин былааһын кытары сыһыанын былаанката үрдээбитэ. Хардарыта сыһыан биллэрдик тупсубута. Б.Н. Ельцин Президент буолаат сотору кэминэн «Саха ССР айылҕа ресурсаларын бастайааннай туһаныытын боломуочуйатын туһунан» диэн Ыйааҕа тахсыбыта. Онно ыйыллыбытынан Саха сирэ бэйэтин остуоруйатыгар аан бастаан хостоммут алмаастан уонна көмүстэн 10% бэйэҕэ тутар сыанатынан чэпчэкитик атыылаһан бэйэтигэр хаалларан баран, Россия хааһынатыгар ыытар буолбута. Техническай алмааһы 100% туһанар кыахтаммыппыт. Алмааһы уонна атын хостонор матырыйаалы атыылааһынтан киирэр үп 20% Саха сирэ ылар буолбута.

Онтон алмаас хостуур тэрилтэни акционернай тэрилтэҕэ кубулутуу эмиэ улахан унньуктаах үлэ түмүгэ этэ. М.Е. Николаев ити дьоһуннаах тэрилтэ – АЛРОСА тэриллэригэр элбэх сыратын биэрбитэ. Акция үллэһиллиитэ элбэх кэпсэтиини ааһан, дойдубутугар даҕаны, чуолаан Саха сиригэр туһалаахтык быһаарыллыбыта. Ити дьаһал республика сайдарыгар төһүү күүс буолбута.

Ол кэнниттэн Декларация дьоһуннаах хайысхатын олоххо киллэрэн Россия Федерациятын уонна Саха Республикатын государственнай былаастарын уорганнарын ыккардыгар салайар эйгэлэрин уонна боломуочуйаларын тыырсыы туһунан дуогабарга илии баттаммыта. Онон М.Е. Николаев салалтатынан суверенитет туһунан Декларация биһиги олохпут сайдыытын көтөр кынатынан буолбута.

– Уустук кэрдиис кэмнэргэ, холобур, үйэлэр кирбиилэригэр олох бэйэтэ чаҕылхай дьоннорун норуоттарын быыһыыр үрдук аналы анаан анньан таһаарар курдук

– Биллэн турар, Саха сиригэр маҥнайгы судаарыстыбаннаһы олохтооччуларынан чулуу политическай диэйэтэллэр М.К. Аммосов, П.А. Ойуунускай, И.Н. Барахов, Степан Аржаков этилэр. Кинилэр күүстээх, айымньылаах үлэлэрин түмүгэр 1922 сылга муус устар 27 күнүгэр Саха Автономнай Советскай Социалистическай Республиката тэриллибитэ. Кини бэйэтин историческай оруолун чиэстээхтик толорбута. Россия хаалыылаах дойдуларыттан биир бастакыннан социализм сайдыылаах суолун тутуспута.

Онтон 1990 сыл балаҕан ый 27 күнэ – Өрөспүүбүлүкэ государственнай суверенитетын Декларациятын күнэ национальнай бырааһынньык быһыытынан үөрүүлээхтик бэлиэтэнэр. Саҥа Саха сирин тутуу саҕаламмыт кэмиттэн ыла 35 сыл ааста. Оттон күн-дьыл түргэнник барар. Өрөспүүбүлүкэ Саҥа судаарыстыбаннай көрүҥэ олохтонуоҕуттан ыла республика салалтата хаста даҕаны уларыйда. Ол эрээри Саҥа Саха сирин тутуу хайысхаларын чуолкайдык салҕаан, республика аныгылыы сайдар суола кытаанахтык тутуһуллан иһэриттэн биһиги астынабыт. Билигин Аан дойду балаһыанньата ыараан, Арҕаа дойдулар судаарыстыбалара араас санкциялары тутталларынан сибээстээн, Ил Дархаммыт А.С. Николаев ыарахан усулуобуйаҕа республикатын салайар. Ол даҕаны буоллар, республика иһигэр үлэлиир тэрилтэлэр валовай бородууксуйа оҥоруутун ааспыт сыл түмүгүнэн 3,5% үрдэттилэр. А.С. Николаев эппитин курдук, Саха сиригэр таас чоҕу хостооһун кээмэйэ 49,5 мөлүйүөн тоннаҕа , оттон көмүс хостооһуна 55 тоннаҕа тиийдэ. Ол түмүгэр ааспыт сылга 61 социальнай суолталаах тутуу ыытылынна, ол иһигэр 3722 миэстэлээх 14 оскуола, 315 миэстэлээх 4 оҕо саада, 6 спортсаала, 18 доруобуйа харыстабылын объега, 16 культура эйгэтин тутуута.

Оҕо төрөөһүнэ, нэһилиэнньэ ахсаана Илин регионнарга тэҥнээтэххэ үрдүк. 2025 сыл тохсунньу 1 күнүгэр нэһилиэнньэ ахсаана 1007,5 тыһ. киһиэхэ тиийдэ. Ытык кырдьаҕастар ахсааннара үүнэр, 17 ытык кырдьаҕас 100 сааһын куоһарда.

Онон Судаарыстыбаннас күнэ олохтонуоҕуттан 35 сыл устатыгар үүнүү-сайдыы тэтимэ иннин диэки сайдан иһэр. Биһиги түмсүүбүтүн күүһүрдэн, бу эппиэттээх бириэмэҕэ урукку ситиһиилэрбитин кэҕиннэрбэккэ инники диэки сайдары ситиһиэхтээхпит.

Кырдьаҕас көлүөнэ дьоно бүгүҥҥү биһиги олохпутун тутар эдэр көлүөнэҕэ баҕа санаабытын тириэрдэбит: 1990-с сылларга сир баайын бэйэбит бас билбит уонна сир баайын туһаҕа таһаарыы түмүгэр бюджеппыт үгүс өттүн ылар эбит буоллахпытына, билигин ону сүтэрдибит. 2004 сылтан ыла бэлэм бородууксуйаны сир баайын хостооһунуттан ылар буоллахпытына, сырье эрэ биэрэр региоҥҥа кубулуйдубут.

Билигин саамай үрдүк дотацияны киинтэн кэтэһэн олорор регион буоллубут. Бу Декларация биэрбит өҥөтүттэн саамай улахан сүтүкпүт.

Маны орөспүүбүлүкэ Ил Түмэнэ, Ил Дархан, Правительство күүстэрин түмэн, дакаастаһан ити быһаарыылаах боломуочуйабытын саатар сорох өттүн төнүннэрэргэ кыһаллара наада. Маны саҥа сокуону ылыннаран ситиһиэххэ сөп. Ол наадатыттан «Сиртэн хостонор баай туһунан», «Бюджеты оҥоруу кодексата» сокуоннары көннөттөрөр наада буолуо, билигин ол уустук да буоллар.

Биһиги нефпит, гаазпыт «Сила Сибири», «ВСТО» турбаларынан ханна да тохтообокко Амур уобалаһыгар ааһар, Кытайга тиийэр. Ити нефть, газ «Сургутнефтегаз», «Газпром» баайа-дуола буолан турар. Кинилэргэ биһиги өлүүбүт суох. Ону бары ньыманы туттан (сууттаһыахха даҕаны сөп) кинилэртэн бэйэбит өлүү акцияны ылан туһаннахпытына биһиги киин бюджеттан ылар дотациябыт аччыа этэ, триллионынан барыыстаах олигархтар чааһынай бас билэр «Сургутнефтегазтан», «Газпромтан» бэйэбит өлүүбүтүн ылар кыахтаныа этибит. Оччоҕуна государство моонньугар ыйаммакка эрэ, бэйэбит сирбит баайын хостооһунуттан бюджеппытын оҥостуо этибит. Күн бүгүҥҥү неби, гаһы хостооһун туругунан олигархтартан сөптөөх өлүүбүт акциятын ыллахпытына, бюджеппыт туруга бүгүҥҥүтээҕэр быдан элбиир кыахтаах. Россияҕа регионнар боломуочуйаларын кииннээһин туһата суоҕа, ночооттооҕо көһүннэ. Олигархтар наһаа байдылар, государствоны сайыннарыыга интэриэстэрэ суох буолла. Маны дойдубут баһылыга В.В. Путин да өйдөөтө уонна хамсатыылаах дьаһаллары ылсан эрэр.

Тыа сиригэр көмөнү өссө күүһүрдэр наада. Билиҥҥи туругунан тыа хаһаайыстыбатыгар бюджет биэрэр өлүүтэ 7%-тан өгдөйбөт. Норуот хаһаайыстыбатын салааларыгар үбүлээһиҥҥэ кээмэйинэн 7-с миэстэҕэ турар. Маны, кыах баарынан, специалистары түмэн, сүбэлэһэн, биллэрдик элбэтэр наада буолла.

Ил Түмэн сотору кэминэн олохтоох бэйэни салайыныы туһунан сокуону ылыныахтаах. Ити сокуоҥҥа бюджет ороскуотугар уларытыылары киллэрэр наада буолла. Күн бүгүн нэһилиэктэр баһылыктарын боломуочуйатыгар миэстэтигэр табаары оҥорууну, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга ыытар үлэтэ кини эбээһинэһигэр суох. Нэһилиэк баһылыгын бастакынан турар боломуочуйата – нэһилиэнньэ үлэлээх буолуутун хааччыйыы уонна нэһилиэнньэ дохуоттаах буолуутун ситиһии саҥа сокуоҥҥа киириэн наада. Оччоҕуна тыа сирин сайыннарыыга сүрүн үп-харчы нэһилиэктэргэ тиийиэҕэ. Биллэн турар, урут даҕаны, билигин даҕаны харчыта суох бородууксуйаны оҥорбоккун.

Сайдыылаах регионнар, Татарстан, Белгородскай уобалас уо.д.а., территорияннан эбэтэр бородууксуйаны оҥорор салааларынан холдиннары тэрийэннэр сайдыыларын биллэрдик түргэтэттилэр. Оччоҕуна улахан дохуоттаах промышленнай тэрилтэлэри, хампаанньалары инвестордар, холдинг кыттыылаахтарын быһыытынан туһанар кыах үөскүүр.

Мин кылгас этиилэрим итинниктэр. Барыгытын Өрөспүүбүлүкэбит судаарыстыбаннаһын Күнүнэн эҕэрдэлиибин! Чэгиэн туруктаах, түмсүүлээх буолуҥ! Сомоҕолоһуу, түмсүүлээх буолуу – инники сайдыы биир сүрүн усулуобуйата. «Саха сирэ, иннибит диэки!» диэн Ил Дархан куруук туттар ыҥырыытынан түмүктүүбүн.

***

Наталья Попова, Ил Түмэн пресс-сулууспата