Историк Афанасий НИКОЛАЕВ «Тайная история саха» кинигэтин 2-с түһүмэҕэ сүрэхтэннэ

Национальнай библиотекаҕа учуонай Афанасий Алексеевич Николаев «Тайная история саха» кинигэтин 2-с түһүмэҕин билиһиннэриитэ буолла.

Кинигэ дьоһуннаахай: 468 сирэйдээх, 766 научнай үлэ, литература туттуллубут. Кинигэни 2,5 сыл суруйдум диэн Афанасий Алексеевич этэр.

«Тайная история саха» 1-кы түһүмэҕин 2015 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһата бэчээттээн таһаарбыта. Кэлин сахалыы тылбаастанан «Саха кэпсээбэт кистэлэҥэ» диэн ааттанан уонна ситэриллэн 2017 сыллаахха Горно-Алтайскайга бэчээттэммитэ.

«Тайная история саха» 1-кы чааһа научнай уонна ааҕаачы киэҥ араҥатыгар туох да улахан сэргэхсийиини таһаарбыта. Афанасий Николаев бэйэтэ востоковед (Азия, Африка), историческай наука кандидата. Кини наукаҕа уратыта уонна өҥөтө диэн – саха норуотун историятын киһи-аймах сайдыытын историятын кытары кэлимсэ тутан ырыппыт учуонай буолар. Иккиһинэн, кини аҥардастыы биир научнай дисциплина хараҕынан эрэ буолбакка, хас да наука салаатын (междисциплинарнай) нөҥүө көрөн норуот историятын ырытар, анаарар учуонай. Бу кини уратыта уонна күүһэ.

Саха норуота хантан хааннааҕын, кимтэн кииннээҕин, Евразия омуктарын кытары хайдах алтыһан, континеҥҥа айылҕа уларыйыыта норуоттар дьылҕаларыгар хайдах дьайбытын, ким ханна тоҕо көһөрүҥ, төннөрүн туһунан 1-кы чааһыгар сэһэргээбитэ. Саха сирэ хаһан да кураанах буолбатах этэ. Ону аһара баран киһи-аймах бу хоту сиртэн төрүттээх буолуон сөп диэн кини сабаҕалаабыта – олус сонун уонна соһуччу көрүү буолбута. Кини ол көрүүтүн саас-сааһынан ууран, атын учуонайдар үлэлэрин туттан, бэйэтин гипотезатын дакаастаан таһаарбыта дьэ кырдьык киһини итэҕэппитэ.

Саха сирэ хаһан эрэ куйаас дойду буола сылдьыбытын былыргы таастарга, таас чохторго бэчээттэнэн хаалбыт тропическай үүнээйилэр, харамайдар, үөннэр омоонноро туоһулуур. Онтон Мууһуруу түһүмэҕэ кэлбитигэр дьон сылааһы батыһан Евразиянан тарҕаммыт буолуохтаах диэн учуонай суруйбута. Ким эрэ барар, ким эрэ хаалар.

«Эллэй кэлэригэр Омоҕой манна баар. Эллэй дьиҥинэн аан дойдунан тэлэһийэ сылдьан баран өбүгэтин дойдутугар төннөр, кини туора киһи буолбатах», – диэн Афанасий Николаев эппитэ.

Археологическай хаһыыларга да булуллар былыргы дьон уҥуохтара Саха сиригэр дьон олох түҥ былыргыттан олохсуйбутун туоһулуур.

Санаан да көрдөххө, дьикти ээ, бу сахалар билигин тута сылдьар итэҕэлбит, тылбыт суолталара ханна эрэ хой баһыгар Индия дуу, Кытай дуу, Венгрия дуу регионнарыгар көстөн кэлэрэ. Оччолорго омук-омук төрдө син биир биир хааннаах буолан тахсар. Аны  Айылҕаҕа туох да суола-ииһэ суох симэлийэн хаалбат – закон сохранения энергии. Хуннар дуу, скифтэр дуу хааннара сиик курдук симэлийэн хаалбакка, атын саҥа норуоттар төрүүллэригэр угуттуур утах буолбуттара чахчы. Тоҕо эрэ саха култууратыгар, сиэригэр-туомугар, итэҕэлигэр ити былыргы улуу омуктар култуураларыгар баар элеменнэр үтүмэнник көстөрө сөхтөрөр.

«Тайная история саха» 2-с түһүмэҕэр Афанасий Николаев «үс саха үөскээбит» үһүйээнин ырытар. Эллэй иннинээҕи историяны ыйдаҥардан көрөргө холонор – Эллэй Боотур, Омоҕой Баай,  Улуу Хоро. Бу кимнээҕий, хантан хааннаах, кимтэн кииннээх дьон этэй? Тоҕо саха уос номоҕор наар «үс саха» диэни туттарый? Онон кинигэ сүрэхтэниитигэр Саха театрын артыыһа Дьарааһын Баһылайап эппитин курдук саха остуола, чорооно үс атахтааҕын курдук саха омук үс төрдө билиннэ диэххэйиҥ. Үс атах – үс төрдү – түөрэккэйэ суох олохтоох оҥоһуу. Дьарааһын этэр:

«Үс ойуун кыырарыгар хоролуу тылынан саҥаралларын эт кулгаахпынан истибитим. Онон хоролор – саха төрдө буолаллара саарбахтаммат».

Онон саха – төрдө-ууһа түҥ былыргы, бэйэтэ кэпсэммэтэх кистэлэҥнээх, таайыллыбытах таабырыннаах – ол ону историк Афанасий Николаев бар дьонугар сэгэтэн биэрэр сыаллаах-соруктаах үлэлии сылдьар.

«Саха сирэ – сиртэн хостонор баайынан эрэ биллиэ суохтаах, кини духуобунай мекка буолуохтаах, ол ону ситиһэргэ, бастатан туран, саха бэйэтин историятын билиэхтээх, ытыктыахтаах, ылыныахтаах, өйдүөхтээх. Саха – икки атахтаах историятын сайдыытыгар сүнкэн кылааты киллэрбит норуот буолар, бу үктэнэн турар сирбит – дьикти, кистэлэҥ күүстээх. Сир баайа хаһан эмэ бүтүө, оттон духуобунай баай – бараммат баай», – диэн кини этэр.

Индия, Кытай курдук миллиардынан нэһилиэнньэлээх улахан судаарыстыбылары кытары визата суох айан аартыга аһылынна. Ол дьонтон 500 тыһ., 5 мөлүйүөнэ Саха сиригэр туристыы кэлиэн баҕарарын курдук, чуолаан история-култуура-этнография салаатын сайыннаран, хас биирдии сири ааттаан-суоллаан, сурахтаан туристическай объектары тэрийиэх тустаахпыт диэн учуонай этэр. Дьону тугунан угуйуоххунуй? Историянан эрэ.

«Дьокуускайга дьоҥҥо көрдөрөр да сирбит суох», – диэн кини суҥхарар.

Россия норуоттарын араартаан дойдубутун ыһа сатыыр политика күүстээх. Дьиҥинэн бэйэбит историябытын билэрбит уонна билинэрбит буоллар – бары биир төрдүлээхпитин, хааннаахпытын ылынарбыт буоллар – хайдыһыы тахсыа суох этэ диир.

Элбэх киһи кинигэни сахалыы тылбаастыахха наада диэн тыл көтөхтө. Бэйэ тылынан туох барыта ордук тиийимтиэ, бастаан саха бэйэтин историятын билиэн, итэҕэйиэн наада диэн этилиннэ. Чахчыта оннук. Бастаан мин киммин-туохпун бэйэм билиэхпин, итэҕэйиэхпин наада. Бэйэм итэҕэйбэт буоллахпына, атын киһини хайдах итэҕэтиэхпиний?

Дьарааһын Баһылайап «төбөҥ иһигэр туох баарын ким билиэй, уратытык, улаханнык, далааһыннаахтык көрөр дьоҕуруҥ сөхтөрөр» диэн Афанасий Алексеевыһы этэр. Ону истэн баран аттыбар олорор кэргэниттэн Саргылаана Борисовна Николаеваттан-Тубсаанаттан сибигинэйэн ыйытабын:

«Доҕор, арааһа эн көрүүлэнэргин Афанасийыҥ наука өттүнэн хайан, дакаастаан биэрэр быһыылаах дуу?».

Ону: «Олох бэйэтин толкуйдуур дьоҕура, баҕар мин көмөм диэн информация ылар талаанын күөртээн биэрэрим дуу», – диэн күлэр.

Тубсаана этэринэн, Афанасий Николаев билигин докторскайын ылсан үлэлии сылдьар. Дьиҥинэн, норуоттары сомоҕолуур научнай үлэ билигин олус наадалаах этэ. Кырдьык, аан дойду баарын тухары омук-омук бэйэтин кытары алтыһан, холбоһон, арахсан, ылсан-бэрсэн, буккуһан кэллэҕэ. Онон историябыт биир буолара чуолкай.  «Историяны билбэппит, ол иһин арахсабыт», – диэн музей үлэһитэ Павел Пермяков этэрэ оруннаах.

Афанасий Николаев «Тайная история саха» 2-с түһүмэҕин Бастакы президент М.Е.Николаев кэриэһигэр анаабыт.

«Мин кинини кытары элбэхтик кэпсэтэр этим. Бу маннык үс кээмэйинэн (трехмерное исследование) көрөн чинчийэргин салҕаа, бу саамай сөп суол диэн эппитэ», – диир.

Кинигэ күн сирин көрөрүгэр күүс-көмө буолбут дьонноругар махтанна – Георгий Карамзиҥҥа, Егор Жирковка, Герасим уонна Елизавета Васильевтарга, Александр уонна Ульяна Кривошапкиннарга.

Александр Кривошапкин бэйэтэ Өймөкөөҥҥө олорор эбит, аатырбыт атыыһыт Кырбыһааҥкын оҕонньор хаан сыдьаана, эсэһит, айылҕа тыыннаах көҥүл бөлүһүөк. Уонна ааптар улахан махталын кэргэнигэр Тубсаанаҕа тиэртэ.

Онон, доҕоттор, саха норуотун биһиги эрабыт иннинээҕи III үйэтиттэн биһиги кэммит  XII-с үйэтигэр диэри историятын, Россия уонна аан дойду историятын кытары тэҥҥэ тутуллан чинчийиллибит,  кинигэни булан ааҕыҥ, сэргээҥ, сэҥээриҥ, ырытыһыҥ.

«Научнай» диэнтэн саллымаҥ, тыла-өһө хомоҕой, өйдөнүмтүө.

***

Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru