Ньургуйаана ЗАМОРЩИКОВА «Кыым» хаһыакка улахан интервьюта

Ил Түмэҥҥэ «Новые люди» фракция салайааччыта, норуот депутата Ньургуйаана ЗАМОРЩИКОВА олус интэриэһинэй интервьюта тахсыбыт. Политикаҕа туох санаалаах, туруорсуулаах эдэр дьон кэлбитин билсиэххэ эрэ.

«НОВЫЕ ЛЮДИ» партия Ил Түмэҥҥэ 2023 сыллаахха талыллыбыта. Быыбарга блыргыттан баар партиялар – СР, КПРФ, ЛДПР иннилэрин ылан, единэйдэртэн эрэ хаалсан иккис миэстэҕэ тахсан соһуппута.

Фракция чилиэнэ аҕыйах да буоллар,  2,5  сыл иһигэр парламент үлэтигэр сүрдээх көхтөөхтүк кытталлар, биир да боппуруоска туора олорон хаалбаттар.

«Кыым»:

«Бу күһүн Ньургуйаана Заморщикова Конституцияҕа уларытыы киллэрэргэ  хорсуннук тыл этэрэ элбэх киһи өйүгэр хаалбыта. Кини  салайар  фракцията оҕону 11-с кылааска диэри үөрэтэр болдьоҕу кыччатан, «9-с кылааска эрэ диэри» диэн уларыталларын  утарбыта. 

– Ньургуйаана Юрьевна, социальнай ситимнэргэ кризис туһунан эрэ суруйаллар: ОДьКХ салаатыгар кризис –  90-с сыллардааҕы курдук хамнас иэскэ киирэн төлөммөккө турар,  социальнай суолталаах айан хайысхаларын субсидиялыырга үп тиийбэт, бюджетнай үбүлээһин кризиһэ уо. да атын. Былаас “харчыбыт суох, кэмчилээн туттуохха наада” диэн аһаҕастык этэр. Эн дьокутаат быһыытынан бүддьүөтү ылар куоластааһыҥҥа, толоруутун отчуоттатааһыҥҥа кыттаҕын. Ис дьиҥэр киирдэххэ, чахчы барыта оннук куһаҕан дуо? 

– Өскөтө барыта өссө  ордук куһаҕан буоллаҕына, Хакасия курдук, Саха сиригэр тас өттүттэн үбү салайыыны киллэриэхтэрин сөп, дьэ, ол, чахчы куһаҕан. Ол гынан баран, билигин биһиэхэ улахан дефицит баара мэлдьэҕэ суох – 12,7 млрд солкуобай, ону Москва сарбыйарга модьуйар, уонна судаарыстыбаннай иэспит – 70 млрд солкуобайга чугаһыыр. Онон мин үбү кэмчилиэххэ наада диэҥҥэ сөбүлэһэбин. Кэмчилээһини ыытыахха – ороскуоту сарбыйыахха!  Ол эрээри, бастаан араас форумнарга кыттыыттан, командировка ороскуотуттан, үтүмэн үгүс элбэх бырааһынньыктартан, арааһынай  буолар – буолбат делегациялар төптөрү – таары айаннарыттан, кээмэйэ биллибэт салайар  аппарааттартан саҕалыахха наада диибин. Биһиги, «НОВЫЕ ЛЮДИ» баартыйа, маннык көҕүлээһиннэри күннэтэ кэриэтэ киллэрэбит. Онуоха, республика салалтата атын былааннаах: «Үөрэҕирии сайдыыта” судаарыстыбаннай бырагыраамманы (12,5 млрд солкуобай) уонна ОДЬКХ салаатыгар субсидиялары сарбыйыахха” диэн. Ордук кутталлааҕа – бу. Үп миниистирэ этэринэн, ОДЬКХ-ны барытын хааччыйарга 82 млрд солкуобай наада. Оттон 2026 сыллааҕы бүддьүөккэ 43,3 млрд эрэ солкуобай угуллубут. Оччотугар хайдах бу салаа тыыннаах хаалыа дии саныыбытый?

– Тоҕо ити барыта саҥата-иҥэтэ суох  хааларый?

-Саҥата суох хаалбат. Ааспыт нэдиэлэҕэ Ил Түмэннэ “муниципальный час” буолбута,  Хаҥалас, Сунтаар, Эдьигээн улуустарын баһылыктара дотация кыччаабытын уонна бүддьүөт эйгэтин сарбыйарга күһэйэллэрин туһунан үҥсүбүттэрэ. Бырабыыталыстыба кинилэри көннөрөр: “Бу учууталлар буолбатах, көмө үлэһиттэр, уборщицалар уонна да атын үлэһиттэр”. Оччотугар техүлэһиттэр кинилэр төрөөбүт дэриэбинэлэрин уонна нэһилиэктэрин олохтоохторо буолан бүтэллэр дуо? Кинилэр дьиэ кэргэттэрэ астарын- таҥастарын кыһалҕата аччаабыта дуу? Суох! Кинилэр боростуой тыа сирин олохтоохторо. Учууталы да уураппыт, остолобуой да үлэһитин уураппыт – туох уратылааҕый? Дьиэ кэргэн дохуота суох хаалар.

– Чэ, ол баһылыктар этиммиттэр. Онтон дьокутааттар? Эһигини норуот санаатын тириэрдэр дьон быһыытынан талбыттара эбээт.

-Мин саҥата суох буолбатахпын. Мин фракциям саҥата суох хаалбат. Ол гынан баран, биһиги аҕыйахпыт. Ыам ыйын 5 күнүгэр, 2025 сыллааҕы бүддьүөт толоруллуутун туһунан аһаҕас истиилэр буолбуттара. Миниистирдэр харааһыммыттара: “Кэм ыарахан, харчыбыт тиийбэт, бары өйдүөхтээххит…” Мин санаабар ыарахан кэмнэргэ ыарахан быһаарыылары ылыныахха наада. Онно тыл эппитим, “баҕар бэйэбититтэн саҕалыахпытын наада эбитэ дуу” диэн. Баҕар ситэриилээх былаас уорганнара, Ил Түмэн аппараата бэйэлэригэр көрүллэр үбү кэмчилээһинтэн? Бастакынан служебнай массыыналартан аккаастанарбыт ордук буолаарай? Дьокуускай  кыра куорат, автобуһунан да Ил Түмэҥҥэ уонна бырабыытылыстыба дьиэтигэр тиийиэххэ сөп… Өйөөбөтөхтөрө, билигин да  өйөөбөттөр.

2026 сылга бүддьүөт үлэһиттэрин улаханнык сарбыйыахтара дуо?

-Ил Дархан  эппитэ: 2026 сылга Саха сиригэр салайар эйгэҕэ 2 тыһыынча киһини сарбыйыахтаахпыт диэн. Онтон “муниципальнай чаас” кэмигэр Сунтаар улууһун баһылыга этэр: “Биһигини Үөрэх министиэристибэтэ сыл бүтүөр диэри 200 киһини үөрэх тэрилтэлэриттэн сарбыйарга модьуйар».   Ити биир эрэ улуус! Онтон биһиэхэ 34 улуус уонна икки куорат уокуруга баар. 2 тыһыынчаттан лаппа элбэх штат сарбыллыаҕа. Бэйэҕит көрөҕүт  кимнээҕи бастакынан сарбыйалларын.

– 2 тыһыынча соччо элбэх буолбатах курдук…

– Статистика этэринэн, биһиэхэ үлэтэ суох ахсаана 2,6 тыһыынча киһи. Ол аата бу сыыппара икки төгүл улаатар. Бу олус элбэх. Ол гынан баран, хатылыыбын, дьиҥнээхтик өссө элбэх киһи сарбыйыллыаҕа. Тоҕо диэтэххэ, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөт эйгэтин уруккутун курдук тутар кыаҕа суох. Бүддьүөт хамыыһыйатын  бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев быһаччы этэр: «Анал байыаннай дьайыыттан сылтаан элбэх эбии ороскуот баар буолла. Харчы онно барар».

– Балаһыанньаны көннөрүөххэ сөп дуо?

– Саҥа үлэ миэстэтэ уонна эбии дохуот наада. Бэйэбит киэннэрэ. Саха сирин экономиката биһигиттэн тутулуга суох. Биһиги сүрүн дохуоппут – сиртэн хостонор баай. Маныаха  өрөспүүбүлүкэбэйэтэ бас билэр  хампаанньата суох. Онтон сир баайдаах сирдэргэ лицензиялар бары атыыланан тураллар. Сөп, биһиги “Газпром”, “Транснефть”, “Сургутнефтегаз” курдук улахан российскай хампаанньалартан төлөбүр ылабыт, “АЛРОСА”-ҕа 25% акциялаахпыт, эбии “алмаастаах провинция” улуустара 8% акциялаахтар, ол гынан баран, бу тэрилтэлэр  политикаларыгар уонна административнай-хаһаайыстыбаннай дьаһаныыларыгар сабыдыаллыыр кыахпыт суох, быһаарыныылары ылыммаппыт – сөбүлэһэрбитин эбэтэр сөбүлэспэппитин эрэ  биллэрэр кыахтаахпыт.

-Оччотугар, эн  маннык балаһыанньаны тосту уларытарга туох атын суол баарын көрөҕүнүй?

-Орто уонна дьоҕус  бизнеһы сайыннарыахтаахпыт. Биһиги урбаанньыттарбыт киириилээх – тахсыылаах, олус эрчимнээх дьон. Мин бэйэм урбаанньыт киһи быһыытынан ону билэбин.  “САХАЧАЙ” хампаанньабыт  2022 сыллаахха  «Сыл бастыҥ экспортера», бэйэбин «Бастыҥ экспортер-урбаанньыт» диэн билиммиттэрэ… Ол аата,  миниистирдэр буолбакка, биһиги – урбаанньыттар коммерческай ситиһиилээх табаары оҥорон таһаарабыт. Биһиги – нолуок төлүүбүт, үлэ миэстэтин тэрийэбит, дьоҥҥо хамнас төлүүбүт, бүддьүөтү хаҥатабыт.  Саха сиригэр – 47,5 тыһыынча урбаанньыт баар. 56 тыһыынча киһиэхэ үлэ миэстэтин тэрийдибит. Онон биһигини кытта холбоон, кыра бизнеска 100 тыһыынчаттан тахса киһи үлэлиир. Бэйэ дьарыктаахтары кытта – 150 тыһыынчаҕа тиийэбит. Элбэх дуо? Суох, аҕыйах. Биһиги үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэбит – 500 тыһыынчаттан тахса киһи. Хаалбыт 350 тыһыынча киһи ханна үлэлиирий? Ама бары бүддьүөт эйгэтигэр үһү дуо? Суох буоллаҕа.

– Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлииллэрэ буолуо…

– Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир дьон ахсаана уопсай ахсаантан 5%-тан кыра. Мин бэйэм соһуйдум, бу сыыппараны көрөн баран. Мөллүйүөн нэһилиэнньэлээх Саха сиригэр онтон үс гыммыт биирэ эрэ тыа сиригэр олорор – тыа хаһаайыстыбатыгар 25 тыһыынчаттан аҕыйах киһи үлэлиир! Бу официальнай статистика. Биһиэхэ үлэ миграннарын ахсаана төрүт олохтоох дьоннооҕор  элбэх.

– Промышленноска төһө киһи үлэлиирий?

-Ити тэрилтэлэргэ үлэ миэстэтэ  вахтовиктарынан толоруллар. Өрөспүүбүлүкэ былааһа сыл аайы тыһыынчанан олохтоох дьону промышленнай хампаанньаларга үлэҕэ киллэрэллэрин туһунан отчуоттуур, “Местные кадры – в промышленность” уонна “Работающая Якутия. Кадры” курдук анал бырагырааммалар бааллар, ол эрээри, Саха сиригэр хантараагынан үлэлиир  вахтовиктары өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн аҕалыы аччаабат. Аҕыйах хонуктааҕыта мин Ил Түмэҥҥэ орто профессиональнай үөрэххэ киирии туһунан парламентскай истиилэригэр сырыттым. Онно улахан сир баайын хостуур хампаанньалар  бэрэстэбиитэллэрэ бааллара. Кинилэргэ “Саха сирин олохтоохторуттан хас киһини үлэҕэ ыллыгыт?”  диэн ыйыттым. Ким да хоруйдаабата. Ким да! Холобур,  “Нордголд” диэн Өлүөхүмэ улууһугар көмүс хостуур хампаанньа баар, онно 3,5 тыһыынча киһи үлэлиир. Олортон төһөтө республика олохтооҕой – 100-чэкэ, ол иһигэр Өлүөхүмэттэн бэйэтиттэн…  30 эрэ киһи. Бу 1%-тан да кыра. Атын да хампаанньаларга балаһыанньа улахан уратыта суох. 

— Маны уларытыахха сөп дуо?

-Мин санаабар, биһиги сир баайын хостуур хампаанньалары кытта сыһыаммыт билиҥҥи курдук буолбакка, чопчу ирдэбиллэргэ олоҕуруохтаах.  Кинилэр олохтоох дьону үлэҕэ ылбат буоллахтарына, саатар  үлэлиир сирдэрин сайыннарарга  улахан эппиэтинэһи сүгүөхтээхтэр. Ити кыра хампаанньаларга эмиэ сыһыаннаах, кинилэр киэҥник туһаныллар баайы хостууллар: известняк, кумах, туой уо.д.а.  Холобура, соторутааҕыта общественниктар ыҥырыыларынан Бэстээх нэһилиэгэр баран кэлбиппит. Чараҥ сэлиэнньэтин аттыгар 270га сиргэ известняк хостуурга карьердар арыллыбыттар. 25-тэн итэҕэһэ суох лицензия бэриллибит! Билигин онно 4 карьер үлэлиир, дэлби тэптэрии уонна сири таҥастааһын үлэлэрин ыыталлар. Урут бу  бултуур сирдэр эбит буоллахтарына, билигин кыыл – сүөл суох буолбут. Известнягы тиэйэргэ табыгастаах буоллун диэн, икки грузовик ааһарыгар киэҥ ойууру кэрдибиттэр.  Биир карьер  Чараҥҥа 2 км чугаһаабыт. Кинилэр боруоданы дэлби тэптэрдэхтэринэ, дьон дьиэтин түннүктэрэ дьигиһийэр, оһохторо алдьанар буолбут. Сокуоҥҥа промышленнай предприятиелар нэһилиэнньэлээх пууннартан төһө  ыраах сытыахтаахтарын  туһунан нуорма суох. Санитарнй-көмүскүүр зона эрэ диэн баар, кини кэтитэ муҥутаан 1 километр. Дьону көмүскүүр туһугар булгуччу бу сокуоҥҥа уларытыы киириэн наада.

– Отто ити хампаанньалар, бука, үлэлии сылдьар сирдэрин социальнай-экономическай өттүттэн  сайыннарыыга туох эрэ кылаат киллэриэхтээхтэрин  туһунан сөбүлэһиилэри түһэрсэллэр уонна хоромньуну боруостууллара буолуо дии?

-Сороҕор. Ол гынан баран, төлөөтөхтөрүнэ да, суммата кыра уонна улуус бүддьүөтүгэр барар. Нэһилиэк олорхтоохторугар тиксибэт. Саха сиригэр сир баайын туһаныыга 3,5 тыһыынча лицензия бэриллэн турар, онтон сир баайыын хостуур улахан уонна кыра тэрилтэ ахсаана– 1000 кэриҥэ. Онтон бүтэһик 5 сылга бу тэрилтэлэр үлэлиир сирдэрин социальнай – экономическай сайдыытыгар кылаат киллэрэллэрин туһунан баара – суо5а 470  эрэ сөбүлэһии түһэрсиллибит. Санаан көр!  Маннык быһыы – майгы сокуон эрэ баар буоллаҕына, уларыйар кыахтаах.

–  Ил Түмэҥҥэ эн сороҕор сахалыы тыл этэҕин. Бу принципиальнай позиция дуо? Тоҕо?

-Биһиэхэ икки судаарыстыбаннай тыл баар, бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнэр. Итини санатан, бигэргэтэн уонна ити боппуруоска болҕомтону тардар туһуттан сороҕор сахалыы тыл этээччибин. Миигин ардыгар  нуучча тыллаахтартан аккаастаныы, ону ааһан национализм көстүүтэ диэн хомуруйаллар. Суох, оннук буолбатах.  Мин баара -суоҕа бу икки тыл – нуучча тыла уонна саха тыла тэҥ статустаахтарын туоһулуубун. Онтон сахалыы этиллибити дьон барыта өйдүүрүн курдук  утары тылбаас хааччыйыллыахтаах –  бу сокуон ирдэбилэ.  Биһиэхэ Хотугу норуоттар тылларын уонна култуураларын института, Гуманитарнай чинчийии уонна кыра ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр институттар бааллар,  ол тухары Ил Түмэн аппараата саха тылыттан нуучча тылыгар  уонна төттөрү түргэнник тылбаастыыр  тылбаасчыты  сатаан булбат!  Саха киинэтэ онно холоотоххо тыл бэлиитикэтигэр судаарыстыбатааҕар ордук элбэҕи онорор…

– Ол аата туох диэн эттин?

-Тылбытын харыстыырга уонна пропагандалыырга саха киинэтэ улахан суолталаах. Саха киинэтэ чуолаан саха тылынан кэпсэтиини харыстыыр, тыыннаах оҥорор. Билигин өрөспүүбүлүкэ салалтата саха киинэтин аан дойду таһымыгар таһааран улахан харчыны өлөрөр коммерческай индустрия оҥорорго сананар. Мин саныахпар, бу туолбат ыра санаа. Биир эмэ киинэ оннук ситиһиилэниэн сөп.  Биһиги кыра үптээх, үксүн артхауснай эбэтэр фестивальнай киинэлэри устабыт. Режиссердарбыт фестивалларга сылдьаллар, кинокритиктар үчүгэйдик көрсөллөр, ол гынан баран саха киинэтин сүрүн көрөөччүтэ бу Саха сирин олохтоохторо, чуолаан тыа сирин дьоно.  Биһиги сахабыт киинэтин сахабыт тылынан, төрөөбүт тылбытынан көрүөхпүтүн баҕарабыт. Киинэ устуутун ороскуотун олохтоох Саха сирин көрөөччүтэ толуйар. 

– Эн саха киинэтин ис – иһин  үчүгэйдик билэҕин дуо?

-Билбэтэрбин да өйдүүбүн дии саныыбын. Бэйэм кэммэр киинэ устарга ыкса үлэлэспиттээхпин. Сергей Потапов “Тыал баарын тухары” диэн киинэтигэр директор этим. Бу мин саха киинэтин сайдыытыгар дьоҕус кылаатым диэхпин сөп.  Саха сиригэр чааһынай харчыга уһуллубут бастакы коммерческай киинэ этэ. Саха сирэ улахан бюджеттаах блокбастердары уста сатаабыта, “Тайна Чингиз-Хаана”, “Тыгын Дархан”, хомойуох иһин, бу киинэлэр ороскуоттарын кыайан толуйбатахтара. Ити эмиэ бүддьүөт харчытын кэмчилээһин туһунан кэпсэтиибитигэр төннөрөр. Бастатан туран, харчыны ыһан – тоҕон бүтүөххэ наада.  Холобура, билигин Уус Майаны уу ылла – онтон биһиги санаабыт барыта Санкт-Петербурга буола турар форумҥа кыттыы, Татарстаҥҥа баран ыһыах ыһааһын… онтон оло5у – дьаһа5ы хааччыйарга эппиэтинэстээх бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Дьокуускай куорат  баһылыга буоларга бэлэмнэнэр.

– Кэпсэтиибит сүрүннээн бэлиитикэ тула буолла. Эн өссө  түөрт оҕолоох дьиэ кэргэн ийэтэ, урбаанньыт буолаҕын. Бэйэҕэр бириэмэ хаалар дуо? Хайдах барытын ситиһэҕиний?

-Чахчы, бэйэбэр олох аҕыйах бириэмэ хаалар. Мин дьиэ кэргэним – мин тулхадыйбат тирэҕим уонна мин сүрүн көмөлөһөөччүлэрим, кинилэр мин үгүс эбээһинэстэрбин бэйэлэригэр ылаллар. Кыраларым өссө да оскуола үөрэнээччилэрэ – дьиэ ис-тас үлэтигэр көмөлөһөллөр, икки улахан кыргыттарым номнуо дьиэ кэргэн бизнеһигэр күүс-көмө буолаллар, кэргэним урбаан саҥа хайысхаларын сайыннарар –  пасекалары тэрийэн, саамай хотугу уонна олус туһалаах мүөтү оҥорон таһаарар. Онон бары биир дьыалаҕа сылдьабыт.  Уонна, биллэн турар, дьокутаат да, общественник да быһыытынан дьонно көмөлөһөрүм кинилэр махталларынан, үтүө тылларынан уон оччонон  күүспэр күүс эбэр, онтон сүргэм көтөҕүллэр. Норуотум өйүүрүн тухары былаастан сэниэлээхтик ирдиирбин уҕарыппаппын.

– Дьэ, ити ирдиириҥ иһин үлэҕин – хамнаскын адаҕалыы сатааһын баар дуо?

-Ханна барыай, баар бөҕө буоллаҕа…  Ол гынан баран, норуокка этэллэринии: «Хабах иһигэр тыыннарыа суохтара, саҥарар саҥабытын саба баттыа суохтара!». Дьон – норуот итэҕэлэ, эрэлэ баарын тухары харса суох киирсэ туруоҕум. 

***

Источник – газета «Кыым»