Александр Жирков: Күөн күрэскэ олоҥхону уһуннук толоруу – төрүт үгэскэ төннүү биир көрүҥэ

Олоҥхо толоруллуутун үйэтитэр, киэҥ эйгэҕэ таһаарар, тарҕатар сыаллаах ыытыллар «Уруйдан, улуу олоҥхобут!» олоҥхоһуттар күрэстэрэ улахан дьоҥҥо быйыл Ил Дархан бирииһигэр аан маҥнай тэриллэр түһүлгэтэ төрүтэннэ.

Муус устар 8 күнүгэр Арчы дьиэтигэр Ил Дархан Айсен Николаев бирииһигэр олоҥхону төрүт үгэһинэн толорооччулар «Уруйдан, улуу олоҥхобут!» диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэс бастакы түһүмэҕэ саҕаланна.

Курэс үс түһүмэхтээх: муус устар ыйтан саҕаланан сэтинньигэ түмүктэниэҕэ. Бастакы түһүмэххэ 1 чаастан аҕыйаҕа суох, иккис түһүмэххэ 4 чаас кэриҥэ, үһүс түһүмэххэ — 8 чаас  устата олоҥхону быспакка, бириэмэҕэ хааччахтаммакка, төрүт үгэстэргэ олоҕуран, толору кээмэйинэн тохтоло суох толоруллуохтаах.

СӨ Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин I солбуйааччыта Александр Жирков эҕэрдэ тылыгар олоҥхону уһуннук, аҕыс чаас устата толоруу – төрүт үгэскэ төннүү биир көрүҥэ диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Бу күөн күрэс толорооччулар айар дьоҕурдара сайдарыгар төһүү буоларын ыйда. Кини кыттааччылар олоҥхону эрдэ үөрэтэн өйгө тутан эппэккэ, аҕыс чаас устата бэйэ тылынан-өһүнэн тута хоһуйалларыгар кыаҕы биэрэрин сэргээтэ.

Маннык сонун сүүрээни киллэрии – олоҥхону аҥардастыы харыстааһын эрэ буолбакка, айан-хоһуйан этэр дьоҕуру сайыннарар дириҥ суолталааҕын бэлиэтээтэ.

— Биһиги сүрүн сорукпут: саха сахатынан хаалыахтаах, баар буолуохтаах, баардаах буолуохтаах. Тыллаах-өстөөх. Үгэстээх. Сиэрдээх-туомнаах. Бэйэтэ мындыр санаалаах. Итэҕэллээх. Ол онно көмөлөһөр бу биир сүрүн көрүҥ — Олоҥхо буолар. Олоҥхо тылын курдук баай тыл – саха тылыгар суох. Онон төһөнөн биһиги олоҥхобутун, тойукпутун, номохторбутун, үһүйээннэрбитин оҕолорго, дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатабыт да, тылбытын-өспүтүн оччонон байытабыт. Тыл эйгэтэ көҕүрээн-кыараан иһиитигэр — биһиги онно балай да толуйсар-солбуйсар кыахтаахпыт. Ону мүччү тутумуохха, ону туһаныахха!, – диэн эттэ.

Түмүк тылыгар Александр Жирков ыһыах туһунан санаатын үллэһиннэ:

— Сахалар ыһыахтыыр үгэспитин аныгы дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдээри, олоҥхо ыһыаҕын саҕалаабыппыт. Көрүҥ, дьон-сэргэ хайдах курдук ылынна, таҥастыын-саптыын, тыллыын-өстүүн, астыын-үөллүүн, туттардыын-хаптардыын, ыһыахха кэлэн сылдьардыын —  олоччу уларыйдылар! Иһит-хомуос уларыйда! Сахатыйыы итинник улахан тэрээһиннэртэн күүһүрэр, — диэн эттэ.

«Уруйдан, улуу олоҥхобут!» куонкурус аан бастаан 2006 сыллаахха ыытыллыбыта. Быйылгыттан Ил Дархан, бырабыыталыстыба өйөбүлүнэн ыытыллар буолла диэн күрэс төрүттээччилэрин үөрүүлэрэ муҥура суох. Бу үгэспит ситимнээх буоларыгар, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэригэр, олоҥхо саха норуотугар үйэлэргэ хааларыгар сүҥкэн кылаат буолар.

Бастакы түһүмэххэ 37 кыттааччы кэлбит. Сүрүннээн Сунтаар, Чурапчы, Ньурба, Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан улуустарыттан кэлэн, кытталлар. Сааһынан хааччахтааһын суох. Бастакы миэстэни ылбыт киһи 500 тыһыынча солкуобайынан бириэмийэлэнэр. Иккис миэстэлээххэ — 200 тыһыынча солкуобайы, үһүскэ — 100 тыһыынча солкуобайы туттарыахтара.

Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников кэлэн, бэйэтин ыллыктаах тылын тиэртэ:

— Ил Дархан Айсен Николаев Олоҥхо үһүс 10 сылын ыытар туһунан ыйаахха илии баттаабыта. Олоҥхобутун ЮНЕСКО киһи аймах кылаан-чыпчаал айымньытын быһыытынан билиммитэ 20 сыла буола оҕуста. Бу кэмтэн элбэх үлэ ыытылынна. Быйыл олус интэриэһинэй бырайыагы толкуйдаан, олоххо киллэрэн эрэбит. Саамай сүрүнэ, олоҥхоһуттарбытын өйүөхпүтүн наада. Фольклор бу көрүҥэ күүскэ сайдан эрэрин көрөбүт, куонкурус онно төһүү буолар, — диэн кини эттэ.

Санатан эттэххэ, Ил Дархан Айсен Николаев 2025 сыл ахсынньы 23 күнүгэр кини Олоҥхо тыйаатырын Саха сирин норуоттарын култуурунай ситиһиилэрин эбийиэгин быһыытынан билинэр туһунан ыйаахха илии баттаабыта.

Ил Түмэн пресс-сулууспата