Трамп Гренландияны сөпкө былдьаһар
Трамп Гренландияны былдьаһан аҕыс айдаан таһаарда. Сөпкө айдаарар, сүбэлиир этэр дьоно бааллара буолуо чуолкай.
Биһиэхэ соторутааҕыта бу дьыалаҕа Патрушев делегацията кэлэн барбыта. Найба пуорда хайдах тутулла турарын, Жатай судно оҥорор собуота төһөлөспүтүн билсиһэн барбыттара. Онно суруйбутум телеграмҥа тарҕаммыта. Ол ис хоһоонун бу Трампынан сиэттэрэн хатылыыбын.
Гренландия, Тиксиинэн Хотугу полюска таҕыстахха, олох чопчу биһиэхэ утары турар, быһа олох чугас да буолуо. Ол эрээри дьыала онно буолбатах. Дьыала – климат уларыйарыгар сытар. Бу биһиги олорор кэтирээһиммитинэн ирбэт тоҥ биир кэлимсэтэ, ньыгыла суох буолла. Ол иһин томороон кыһыннарбыт улам кылгаан, сотору бу бэйэтин кэтирээһинигэр сөптөөх климатыгар түһүөхтээх. Эрдэ суруйбутум курдук, ирбэт тоҥ биир кэлимсэ дьапталҕата ирэн, ол сиринэн гаас быыһылаан тахсан чэҥи тоҥорбот буолла.
Ааспыт томороон тымныылар – ирбэт тоҥ араҥатын анныттан быыһылаан тахсар гаас баттааһынын түһүүтүгэр күүстээх тоҥоруу үөскүүрүттэн буолар этилэр. Билигин кыһын оройугар, эмискэ ити сир кырсын үөһэтинэн, активнай араҥа тоҥмутугар гаас быыһылаан тахсан тымнытар. Сотору маннык да көстүү сүтэр чинчилээх.
Ирбэт тоҥ ирбит сирдэринэн сир температурата плюсовой буолуо, оччоҕо онон кыһын оройугар тоҥор чэҥ муус олох чараас буолуо. Ирбэт тоҥ ирбит сирэ улам улаатан истэҕинэ, ол тоҥор дьапталҕата гаас ыгыытын тоҥорор гына туппат буолуоҕа. Оччотугар сылаас кыһыннаах, сөрүүн сайыннаах кэмнэр кэлиэхтэрэ.
Сөрүүн сайын баҕар буолумуон да сөп. Син биир сир анныттан тахсар парниковай гаастар тахсыахтара. Ону тыал соччо тарҕаппат буолан, Саха Сиригэр парниковай эффект син биир баар буолуоҕа. Чэ ол томороон тымныытааҕар син биир ама диэххэ да, ирбэт тоҥ ирэн син биир климат уларыйыаҕа. От-мас улаатыа, уйгу-быйаҥ буолуо.
Арктика суолугар төнүннэххэ, ириэрии маннык хабааннаахтык бардаҕына, 2030 сылга Вилькицкай силбэһии тоҥоро саарбах. (Манан диэн эттэххэ, ити диэки сирдэр ааттара барыта сахалыы). Оччоҕо 1984 с. Муора конвенциятынан кытылтан 200 миль (1 миль = 1,7 км) эрэ территориальнай уу буолар, уоннаааҕыта нейтральнай уу буолар.
Оччотугар Чуумпу акыйаантан Атлантикаҕа тахсар суол Сомали пираттарын туораан, Суэцкай каналынан барардааҕар 2000 км чугас буолар. Дьэ ол иһин ити Трамп Сир шарын анараа өттүгэр Гренландияны былдьаһар.
Ону таһынан Гренландия сирин баайа муҥура суох буоллаҕа дии. Биһиги өттүбүтүгэр Патрушев ол Найбаны көрө кэлэн барда. Итиннэ улахан уларыйыы буолаары турарын Трамп бигэргэттэ эрэ диэххэ сөп.
Найба диэн Тиксииттэн олох чугас турар. Тиксииттэн атына диэн уута дириҥ. Ол аата муора хараабыллара тохтуур кыахтаахтар. Тиксии пуорда чычаас, муора хараабыллара ыраах тохтууллар, олору сүөкүүр-тиэйэр ороскуоттаах. Онон ити порду саха дэриэбинэтигэр Найбаҕа туталлар.
Найбаны урут тохсунньуга уу таһыма үрдээн уу ылар этэ. Билигин ол эргин атомнай станция тутуута, Күчүс көмүһүн хостооһуна эҥин курдук үлэ бөҕөтө бара турар. Саха сирин Арктиката сайдаары аҕай турар. Саха Сирин хоту өттө ньиэп, гаас, алмаас, көмүс да өттүнэн баай. Сэдэх сир баайа эмиэ баар.
***
Утуман Таман
Утуман, атомнай станция тутулларын уруйдуур курдуккун. Ил Түмэн 1992 с. Саха Сиригэр атомнай станция тутуллара уонна ядернай дэлби тэптэриилэр оҥоһуллар бырааптара суох диэн сокуон ылыммыта. Тугуй оччоҕуна москубалар биһигини киһинэн да аахпаттар дуо? Аны сокуоммутун кэһэн туран атомнай станция тутан баран ядернай дэлби тэптэриилэри саҕалыахтара. СНВ-тан таҕыстыбыт, ядернай испытаниелары сөргүтүөххэ диэн айдаан бөҕөлөр. Ону ханна оҥоруохтарай? Биллэн турар Саха Сиригэр, хаптаҥнас салайааччылаах региоҥҥа. Новай Земля арыы ниэп-гаас хостонор сириттэн чугаһа бэрт диэхтэрэ. Патрушев мээнэҕэ кэлэн барбатах буолуохтаах.
Атомнай станцияны өйүүбүн диэбэтэҕим. Тутуу бара турар. Ким да онно утарылаһарын истэ иликпин. Институт физтехпроблем Севера Петров, Шадрин Аркадий Петрович диэн дьоннор ол станцияны ыраатта аҕала сатыылларын өйдүүбүн. Хата соһуттун. Атомнай энергетика онтон Аан Дойду энергетикатын биир салаата олох сайдыытын инники күөнэ буоллаҕа дии. Ол үлэлэр бара тураллар эрэ диэтэҕим дии, баары. Хотугу муора суола арыллара 4 эрэ сыл хаалла диэн этэбин. Ол кэллэҕинэ уларыйыы бөҕө тахсаары турар. Ити ааҥнаан кэлээри турар алдьархайдаах дъалҕааҥҥа саатар билэн бэлэм буолуох этибит диэн. Дьиҥэр Трамп Гренландияны былдьаһара сыыһа атын дойду сирэ буоллаҕа дии. Ол эрээри ити сигнал Арктикаҕа улахан уларыйыы тахсаары турарыгар.
Кеша, билэрин курдук сир (планета Земля) сайдыытын историята 4-4,5 млрд сыл. Сир сайдыытыгар глобальное потепление уонна похолодание хас да циклынан уларыйа турар процесстар. Ол араас хабааннаах цикллара (в зависимости от интенсивности) уонунан сыллартан молуйуонунэн сылларга тиийэр. Биьиги олорор уйэбитигэр ириэрии (глобальное потепление) цикла тубэстэ. Кэлин, хас эмэ сылынан тымныйан барыа. Онон сир, ирбэт тон барыта ирэн барыа диэн саба5алыыр соччо табыллыбат. Уонна ирбэт тон (мерзлота) ирдэ5инэ от-мас улаатыа, уйгу, быйан буолуо диэн эмиэ сыыьа саба5алааьын. Саха сиригэр сыллаа5ы сонуу туьэр (осадки) кордоруулэрэ 300-350 мм. Ити Сахара пустыня5а туьэр соннуугэ тэннээх. Саха сирин куох айыл5ата ирбэт тон баар буолан уунэ-сайда турар. Ирбэт тон халлаантан туьэр сонууну хаайан, сиргэ сонордон кэбиспэккэ уоьээ дьапталха5а тутан турар, ол иьин сайын куох уунээыилэр уунэллэр. Ирбэт тон ирдэ5инэ уу, сонуу барыта сир анныгар туьуо, оччого от-мас хатан Саха сирэ пустыня5а кубулуйуон соп.
Ити Сир возраһа ҥ,һ млрд сыл диэҥҥэ сөпсөспөппүн. Ити геологическай возраст уонна календарнай сыллар диэн атыннар. Ону геологтар наар сэрэтэллэр. Сиргэ геологическай катаклизмнар кэмнэригэр радиация улаатар. Тоҕо диэтэргин мантия арыллар онно радиациялаах. Радиация турар кэмигэр ядернай гкохронология методынан ааҕыы эмиэ оннук түргэтээн барар. Ирбэт тоҥ ирэн эрэр диэн көстөн турар кэтээн көрөөһүнү этэбин. Глобальнай потепление эмиэ буола турарын Аан Дойду учуонайдара, учуонайа да суохтар көрөҕүт. 2030 с. пролив Вилькицкого арыллара эмиэ биллэр. Ирбэт тоҥ ирбит сирдэригэр Өлүөхүмэ Токко диэки өттө, Ленскай Талакаан диэки өттө Амма Бологура бу Саха Сиригэр ирбэт тоҥ суох сирдэрэ мастар улахаттар, Амма уута сылаас, сардаана иҥин.Сөҥүү Саха Сиригэр аҕыйах түһэрэ ирбэт тоҥ араҥата баарыттан тутулуктаах. Ирбэт тоҥ бүөлүү сытар буолан Сир тыыммат циклоннар Саха Сиригэр үөскээбэттэр ол иһин ханна эрэ олох ыраах сиргэ Казахстанҥа иҥин үөскээбит циклоннар күүстэрэ эстэн манна кэлэллэр. Ирбэт тоҥ муус туох да үчүгэйэ суох киһиэхэ. Үчүгэйэ диэн ол атын культуралары чугаһаппакка изоляциялаабыта эрэ буолар. Ирбэт тоҥ ирдэҕинэ үөһээҥҥи уу аллараа түһэрин түһүөхтээх да ириэнэх сир бэйэтин дьаалытынан эмиэ алларааттан тахсар уу тахсыа, ирбэт тоҥо суох сирдэр курдук сөбүгэр син биир уулаах хаардаах буолуохтаах. Пустыня буоларын буолбат. Дириҥ силистээх мастар үүнүөтээхтэр да сөҥүү суох буоллаҕына истиэп да буолан халыан сөп да оччотооҕуну оччотооҕу билиэ. Онтон олох тутулуга суох аны арбаҕастаах да абыраабат уларыйыыта кэлэрин кэлээри турар. Ону ханна да гыммаккын.
Что спорить тут. Все решает Англо сакская секта. У И.Маска через военные спутники запросто можно захватит любого.Они также отстеляли всех генералов Ирана. Захватили Мадуро. Этот военный спутник стоит на укропии. Поэтому дроны летают и поражают по точечно все объекты нашей страны. На той неделе до Респбл.Коми долетели. Это Арктика.А эти Острава по территории как наши деревни. Их запросто захватить. Выйти на море.Дело техники. Д.Т.хочеть без войны забрать.Сейчас хоть переключились на дело Д. Эпштейна. Может убавять пыль.