Арыгы иһии – Куту-Сүрү ыһар

«Аартыкка» саха итэҕэлин туһунан ырытыһар, кэпсэтэр рубрика астыбыт. Бүгүн бу эйгэҕэ санаатын ууран туран үлэлиир – Утуман Таман санаатын үллэстэр.

– Сахалыы итэҕэли киһи бэйэтэ ылынар. Ол гынан баран сахалыы итэҕэл сүрүн өйдөбүллэрин ылынар, тутуһар буоллаҕына, Айыы Аана аһаҕас.

Соторутааҕыта Максим диэн киһи арыгыттан хайдах аккаастанабын, онно итэҕэл көмөлөһүө дуо диэн ыйыппыт этэ. Онно хоруйдуохпун баҕарабын.

Арыгы иһэртэн арахсыы өйдөбүлүгэр маннык санаалаахпын. Саха итэҕэлинэн киһи үс куттаах. Куттар диэн киһи этигэр-сиинигэр толору кутулла сылдьар салгын, тыын, гаас, сыт да диэххэ сөп. Киһи этигэр-сиинигэр ол куттар баар эрэ буоллахтарына киһи тыыннаах. Кутуҥ тэйдэ, барда да киһи туруга мөлтүүр, эбэтэр өлөр.

Киһи үс кута бу чугас баар көстөр үс Аар эттиктэртэн ситимнээхтэр диэн. Куттар хас биирдиилэрэ тус-туспа салайар кииннээхтэр уонна ол кииннэрэ бу чугас көстөр үс Аар эттиктэртэн ситимнээхтэр. Сөпкө олорор киһи диэн ол көстөр үс Аар эттиктэрэ хайдах сыһыаннаһалларын көрөн, хайдах буоллаҕына, хайдах буолуохтааҕын үтүгүннэрэн көрөн биир соҕотох сөп быһаарыныыны ылыналлар. Сыыһа быһаарыыны ылынар да буоллаҕына, хайдах гыммыта буоллар сөбүн билэр, сэрэйэр. Оннук дьэ күүстээхтик сааһыламмыт Саха Итэҕэлэ. Итэҕэл да диир татым буолуо, мин Билии диэҥҥэ ордук охтобун.

Куттар бэйэлэрин кииннэрин тула, эмиэ киһи туох уорганын курдук, тэрээһиннээх уорганнар. Ол эрээри салгынтан турар буоланнар киһи хараҕар көстүбэттэр, арай сытынан, сылааһынан эрэ баалларын атын киһи билиэн сөп. Бу куттар бары тус-туһунан функциялаахтар, аналлаахтар:

1. Ийэ Кут киинэ киһи мэйиитигэр олорор. Кини киһи өйүн салайар функциялаах уонна Күнтэн ситимнээх. Бу куту үөрэтиинэн омук учуонайдара дьарыктаналлар, Россияҕа эмиэ бааллар биһиэхэ сахаларга манан утумнаахтык учуонай Василий Иванович Оконешников үөрэппитэ уонна араас эксперименнары оҥороро. Билигин Василий Иванович суох. Кинигэлэрэ эрэ бааллар. Кини бу Кут киинэ биир Уран атома диирэ. Тоҕус ахсааннаах математическай системанан үлэлиир компьютер. Аан дойду бары библиотекаларын батарар кээмэйдээх, ол үрдүнэн өссө да баһаам ордор миэстэлээх диирэ.

Өлөн эрэр дьон куттарын киинэ хайдах, ханан тахсан эрэрин чувствительнай приборунан көрөн уһулан турар. Оннооҕор академик Ларионов В.П. кута тахсан барарын устубут этэ.

Мэйиини үөрэтэр учуонайдар киһи өйө, билиитэ ханна суруллан хааларын баччааҥҥа диэри быһаарбакка сылдьаллар. Онно эппиэт – киһи кутугар диэн буолар.

2. Буор кут сүрэххэ олорор, киһи этин-сиинин туругун салайар функциялаах уонна Сиртэн ситимнээх. Бу киһи сүрэҕин баҕата (эмоциональный ум). Кини киинэ атын атом, тимир эҥин буолуон сөп. Сүрдээх судургутук үлэлиир: үрүҥ-хара, таптыыбын-таптаабаппын, сөбүлүүбүн-сөбүлээбэппин, сүрэҕим сытар-сыппат диэн кээмэйдэринэн үлэлиир.

Киһи этэ-сиинэ тыыннаах буоларыгар сороҕор киһи өйүгэр баппат быһаарыныылары ылар. “Сүрдээх да киһи” диэхтэригэр диэри.

Сүр диэн бу буор куту уонна үһүс, мин салгыыр диэн ааттыыбын, кытары холбуу ааттыыллар. Онтон Ийэ Куту – Кут дииллэр. Ол иһин Кут-Сүр диэн өйдөбүл баар. Оннуга да сөп буолан тахсар.

Үһүс Кут – Ыйы кытта ситимнээҕэ ордон тахсар. Аны ханна олороруҥ, туох функциялааҕын кэрэ аҥардарбыт этэн биэрэллэр. Эр киһи киэнэ эмиэ онон олорор да, кини өссө татым толкуйдааҕын Саха итэҕэлэ урут нууччалары кытта биир итэҕэллээхтэрин дакаастаан, нуучча норуотугар саамай туттуллар икки тылтан бастакыларын аатынан ыйылла сылдьар. Бу киһи ууһуур дьоҕурун салайар кут. Салгын Кут диэххит да куттар бары салгыннар эрэ.

Биһи итэҕэлбит умнуллубута бэрт буолан, ону бу кэлин уһугуннара сатаан араас сыыһалар тахсыбыттара өйдөнөр буоллаҕа дии. Дьэ, киһи итирдэҕинэ Кута Сүрүттэн тэйэр. Ый Сири тула эргийэр, оннук бииргэ Күн тула эргийэллэр. Итирдэххэ бу Сирдээх Ыйтан Күн туллан туура барбытын кэриэтэ. Оннук буолбат, оннук сатаммат диэн сахалыы итэҕэллээх киһи арыгыны испэт. Ол иһин итэҕэллээх киһи арыгыны испэт. Итини билиэххэ эрэ наада. Оччоҕо киһи билэр бу арыгы туох содуллаах буоларын.

***

Утуман Таман.

Хаартыскаҕа ааптар