КӨНӨ СУОЛТАН ТУОРААБАККА – Г.И.Чиряев туһунан испэктээкили көрөн баран санаам

«Көнө суолтан туораабакка
Өһөстүк баран испит,
Түмүк күҥҥэ санаатахха,
Чэпчэки, ыраас да эбит»

Сэмэн Данилов

Бу күннэргэ олох хаамыытын кэрэхсиир, тула буолар уларыйыылары, тахсар быһыылары, дьон-сэргэ эгэлгэ кэмэлдьитин, үөрүүтүн-иирсээнин, хайдыһыытын-арбаныытын кэтии, дьиибэргии, соһуйа сэҥээрэр киһиэхэ сүрдээх элбэх түгэн, булгуччу ахтан ааһарга төрүөт төрдө буоллулар.

Олортон биир эҥээрин тутан ылан санаабын үллэстэбин. Муус устар 18 күнүгэр субуота күн, һай-һат диэн бары дьиэлээхтэри дьаһайан, үлэни үмүрүтэн, күүскэ наҕылыйан туран Саха тыйаатырыгар саҥа испэктээккэ сырыттым. 66 сыл устата түспүт хаары син оймоон, олохпун сатыырбынан тэриммит киһи сиэринэн, балачча даххаһыйан, биһиги улаатар, саҥардыы ситэр кэммит саҕана салалта бас өттүгэр турбут киһи туһунан дьиҥ иһин билээри, тыйаатыр сыанатын түгэхтээх уораҕайа тугу сэһэргиирин илэ көрөөрү.

Эрдэттэн дьаарханар этим: кини—Гавриил Иосифович Чиряев, Бүлүү Кыадаҥдатын Чыырайдарын сыдьаана, Ойуунускай курдук репрессияламматах, Алампа курдук айдааннаах тапталламматах киһи, норуотугар тугунан биллибитин, кэннигэр тугу хаалларбытын артыыстар хайдах оонньууллара, дьону итэҕэтэллэрэ буолла диэн. Атыннык баһан эттэххэ, оннооҕор билиҥҥи сиэннэр мэйиилэрин быыһыгар “Сталин культличноһа”, “Хрущев кукурузата” диэн сахаларын дойдутугар син онон-манан сыһыаран хардарсалларын санаатахха, Чиирээйэби, баартыйа номенклатуратын үлэһитин, дьэ туох киэпкэ киллэрэллэр эбитий, тугунан илбээн-холбоон көрдөрөллөр диэн билэ-көрө сатыыр баҕам да баһаам этэ…

Уос номоҕор баара

Биһиги кыра сылдьан Чиряев диэни истэ улааппыппыт. Тыа дьоно кини көнө сүнньүн, улаҕалаах толкуйун, киһи быһыытынан намыынын, хара үлэһиккэ болҕомтотун кэпсииллэрин дьэ истэн бөҕө. Үрэх баһын дьоно буоллахпыт. Биирдэ сарсыарда эрдэ оскуолаҕа баран иһэн киин уулуссабыт дуомунан, санаабытыгар бүтүннүүтэ кырыа хаар буолбут ГАЗик массыына ааспытын соһуйа көрбүппүт. Биһиги саҕана сопхуос дириэктэригэр эрэ оннук баара этэ эрээри, бу массыына отой атына. Ону “обком сэкирэтээрэ Чиирээйэп кэлбит” диэбиттэрэ. Хоммокко да быһаарсарын быһаарыстаҕа, ол түүн төннүбүт сурахтааҕа. Киэһэ хойут РТС-ка үлэлиир оробуочай хачыгаар аҕабыт сонуннаах кэллэ, остуол тула олордубут, сонунун кэпсээтэ. Кинини кытта Чиирээйэп илии тутуспут, “биир симиэнэҕэ отторгор төһө дүлүҥү таһаҕыный” диэн ыйытан мух-мах ыыппыт.

–Дьэ, барыбытыгар илиитин биэрдэ. Ньукууһа таһырдьаттан киирэн илиитин сууна турбута, хантан биһиэхэ соттор кэлиэй, инчэҕэй ытыстарын өттүгэр сабыта соппута буолаат, киниэхэ ууммутун сиргэммэтэ, бобо тутта уонна “ити от тиэйэр биилкэҕитин сырыы аайы саҥардан абырахтыыргыт бэрт эбит, ыраахтан аҕаларга араас буолар буоллаҕа” диэн соһутта” ,–диир.

Биһиги, оҕолор, киинэ курдук ону харахпытыгар көрөбүт. Салгыы аҕабыт:

–Дууһа Уйбааммыт Чиирээйэп барбытын кэннэ Ньукууһаны күлэр: Доор, илиигин аанньа сууммаккаҕын, ибис-инчэҕэй курунньуктаах тутуспутуҥ, миигин кытта илии тутуһарыгар ытыспар сыстан хаалла”,–диэн өссө дьоҥҥо көрдөрөн күлүү бөҕө буолбуттар.

Оттон ол кэпсэл ис хоһооно “Биһиги ордуубутун эрэ өҥөйүө диэн ким да санаабатаҕа, киирэн кэлбитигэр бары да өмүтүннүбүт. Кэллэ кэлээт биһиги хочуолунайбытыгар, от тиэйэр биилкэбитигэр тиийэ барытын билэриттэн соһуйдубут. Ону-маны сэһэргэһэн, бэйэтэ хара үлэһит курдук, бары ымпыгы-чымпыгы быһаарсара сүрдээх. Эбиитин оһоххо чаанньык оргуйбутун көрөн, остуолга турар бары иһэр куруускабытыгар сылбаххай уу куттаран истэ. Улахан бор, чахчы дьону салайыах, киһи киһитэ эбит”,–диэн этэ.

Ити кырдьык. Аҕабыт симиэнэтигэр хочуолга түүн хонсон, мас тасыһа тиийдэхпитинэ, иттэ уонна аһыы диэн биир чөкө дьиэҕэ барарбыт, бу санаатахха “бытовка” диэннэрэ буолуо. Онно оһоххо чаанньык оргутабыт. Үс эрэ курууска турар долбуурдаахтара. Олортон биирэ хаһааҥҥыта эрэ саһархай дьүһүннээҕэ “Чиирээйэп уу испит иһитэ” диэн ааттааҕын билэрбит, былдьасыһарбыт. Ол да буоллар аҕабыт саамай элбэх дүлүҥү таспыппытыгар ол куруускаҕа чэй кутан биэрэрэ. Мин биирдэ да тиксибэтэҕим. Хата ол оннугар син балаччатык сууйбут буолуохтаахпын.

Тоҕо бу түгэни санаатым? Испэктээккэ биир эпизод баар, Чиряев киниэхэ кэпсэтэ кэлбит туох баар дьону барыларын кытта (утарсардаах да тыллаахтары кытта, туораппакка) илии тутуһар түгэнэ көстөр. Онтон олус үөрдүм, испэр “ити дьиҥнээх, кырдьык!” диэн хаһыытыы түстүм… Хайа, итиэннэ бопсуу-хаайсыы сокуонун аахсыбакка шахтаҕа киириитэ?! Эмиэ дьиҥ олоххо баар буолуохтаах диэн өрүкүйэ итэҕэйдим.

Оҕо эрдэхтэн

Испэктээк олус бэркэ таҥыллыбыт, наһаа табыллыбыт. Ис хоһоонун барытын кэпсээбэппин. Ити бука сценарийын оҥорбут киһи үрдүк таһымын, ааспыты анаарыыга дириҥ көрүүтүн, кэпсиир киһитигэр ураты ытыктабылын, сүгүрүйүүтүн бэлиэтэ буолуохтаах. Бу сырыыга кини—саха норуодунай поэта Наталья Харлампьева. “Учууталым” диэн ааттыыр улуу бэйиэт Сэмэн Данилов хоһоонун тылларын манна сыһыарбыта, биир үйэ, биир кэм дьонугар олус да бэркэ дьүөрэлэстэ! Ону ааһан үүнэр көлүөнэ дьоҥҥо кэс тыл кэриэтэ алгыс тыынынан илгийдэ! “Көнө суолтан туораайаххытый! Өһөстүк, иннигит диэки дьүккүйэ иһэр буолаарыҥ!” диэн.

Дьэ, оччоҕо бары даҕаны “Түмүк күҥҥэ санаатахха, Чэпчэки, ыраас да эбит” диир кыахтанабыт эбээт! Биллэн турар, испэктээккэ көстүбүтүн курдук, Гавриил Иосифович итинник диэбэтэҕэ, бэйэтэ үлэлээн кэлбитигэр сыана быһымматаҕа буолуо гынан баран, күн бүгүн биһиги итинник этэр кыахтаахпыт. Баара эрэ 57 сааһыгар бу олохтон бараахтаабыт улахан салайааччы норуотугар туһата—турууласпыт улахан тутуулара, саха кэскилин сарбыйбат туһугар киирсибит кытаанах күүрээннэрэ, сайдыыны харгыстыах кыһарҕаннаах баттааһыннары үөрэхтээһиҥҥэ да, литература да эйгэтигэр ыраастатыыта, саха тыллаах айбыт сүдү айымньыларын тылбаастатан таһааран киэҥ аартыкка атаарбыта… бу барыта манна көстөр уонна онуоха эбиитин тыыннаах туоһулар күн бүгүн биһиги бэйэбитинэн көрө, ырыта олордохпут…

Испэктээх Гавриил оҕо эрдэҕинээҕи кэмиттэн, ийэтиттэн-аҕатыттан саҕаламмыта мээнэҕэ буолбатах. Оруннаах тыллаах, сүрүннээх дьулуһуулаах киһиттэн айыллыбыт кыра Хабырыыс быыкаатыттан ол суолтан туораабатаҕа итэҕэтэр. Хас да төгүл ону лаппыйан, тоһоҕолоон көрдөрдүлэр. Аармыйаттан доруобуйатынан сыыйылларыгар даҕаны үрдүк сололоох байыаннай киһи алгыы хааларыгар эмиэ итинник этэр. Итиэннэ бүтэһиккэ, режиссер Руслан Тараховскай хараҕынан, олорбут олоҕун эргиллэн көрөн “сөптөөх суолунан барбыппын” диэн бэйэтинэн этиппитин көрөөччү сөпсөһөн ылынна.

Кырдьыга да оннук

Г. П. Башарин “Саха үс реалист-суруйааччыта” диэн үлэтигэр Алексей Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, Анемподист Софронов-Алампа, Николай Неустроев айымньыларын ырыппытын буржуазнай-националистическай, контрреволюционнай суруйааччыларынан биллэриллэн, айымньылара бобуллубуттара, оскуолаҕа үөрэтиллибэт буолбуттара, кинигэлэрэ бибилэтиэкэлэртэн хомуллан, уматыллыбыттара баар суол. Ону испэктээккэ кырыктаахтык, билиҥҥи ыччат ылынарыгар анаан кырдьыктаахтык оонньоотулар дии санаатым. Аттыбар олорбут оҕолор соһуйдулар: “Ама дуу?”— дэстилэр эрээри, ытыс таһынарым быыһыгар: “Чахчыта итинник баара, кытаатан интэриниэттэн булан ааҕаарыҥ” диэбиппин чэпчэкитик ылыннылар, сэҥээрдилэр.

Аны туран билиҥҥи дьон хантан билиэхтэрэй, 1964 сыллаахха ССРС үөрэҕин министиэристибэтэ саҥа баар буолбута. Ол иннигэр биһигини РСФСР үөрэҕин министиэристибэтэ салайан кэллэҕэ. Сэбиэскэй Сойуус үөрэҕин дьаһайааччылар, биллэн турар, дойду бары оскуолатыгар нуучча тылын булгуччулаахтык күүскэ киллэрэр соруктананнар, национальнай оскуолаларга нууччалыы үөрэтиини маҥнайгы кылаастан саҕалыыр, төрөөбүт тылы биридимиэт эрэ быһыытынан үөрэтэр боппуруоһу көтөхпүттэрэ. Онно үгүс аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэлэр сөбүлэһэллэрин биллэрбиттэр, арай Татарстан, Башкирия уонна Саха сирин миниистирдэрэ итини утарбыттара устуоруйаҕа биллэр. Мунньах кэнниттэн биһиги үөрэхпит миниистирэ Н. И. Шарин Саха АССР обкуомун I сэкирэтээрэ Чиряевтыын уу чуумпутук сүбэлэһэр.

Гавриил Иосифович ол кэнниттэн, баартыйа Киин Кэмитиэтигэр улаханнык суолталанар үлэһит этэ буоллаҕа, чуо туһааннаах дьоннуун кэпсэтэн, боппуруоһу этэҥҥэ быһааттаран, түмүгэр сахалар тылбытын илдьэ хаалар дьолбутугар “Особый учебный план татарской, башкирской, якутской школ” диэн докумуон баар буолбута бары кыһалҕаттан быыһаабыта. Ити түгэни Наталья Харлампьева саамай сөпкө суолталаан пьесатыгар киллэрбитэ махталлаах уонна билиҥҥи көлүөнэ өйдүүрүн курдук чаҕылхайдык көрдөрбүтэ хайҕаллаах.

Салгыы. Устудьуоннар 1979 сыллааҕы иирсээннээх долгуйуулара эмиэ улахан дьалхааны таһаарыан сөбүн, тутатына Г. И. Чиряев сөптөөх хамсааһыннары оҥортоон, күлүгээттэр сүгүннээбэтэхтэрин түмүгэр айдаан тахсыбытын дакаастаабыттара. Уот кыраттан саҕыллар, айдаан-иэдээн эмиэ. Онон, буруйа суох буруйданыан, атаҕастаныа суох атаҕастаныан харгыстаабыт, ыччатын көмүскээбит-харыстаабыт эмиэ кини, ол кэмнээҕи салайааччыбыт этэ буоллаҕа. Испэктээк итини эмиэ таарыйбыта долгутта. Кэнэҕэскитин да саха салҕанар көлүөнэлэрэ махталлаах тылларын кини үрдүк аатыгар харыстыа суохтар этэ дии санаатым…

Дьэ, ити курдук барыны өйдөөхтүк уонна дирбиэнэ-дарбаана суохтук, сатабыллаахтык, сүүйүүлээхтик быһаара олорбут улахан салайааччыбыт түбүгүн билигин эрэ ыраахтан аҥааттан сыаналыыбыт. Биир оннук түгэн бу туруорууга баар. Ол оччолорго олус суолталаах ГОК тутуута, ону сэргэ улахан күргэ тутуутун быһаарыы. Бу барахсан хайдахтаах курдук толкуйунан сиэттэрэрий, кини иэдээннээх харчыны эрэйэр симиэтэни сэрэйэн туран этэрэ кэрэкэтин: “Хаһан эрэ ГОК сабыллыа, оттон муоста туруо”. Көр, курдары көрөрүн! Ити ГОК син биир тутуллуо биллэр, ол эрээри бу түгэҥҥэ кини хос түсүһэн күргэтин туттарбата даҕаны, хаһан ким кэлэн саха тыатын дьонугар анаан: “Мэйиҥ, туһаныҥ, кытаатыҥ” диэн итиччэлээх сыаналаах муостаны тутан биэриэй?! Испэктээк күүһэ докумуоннарынан киинэҕэ таҥыллыбыт хрониканы туһаныыта буолла. Мин ол модун сүүрүктэрдээх, хайаттан курулаччы түһэр уулаах үрэҕи туоруур муостаны илэ көрдүм! Долгуйдум, уйадыйдым!

Аата иҥмит сирдэрдээх

Доҕоттоор, мин Чиряев үлэлиир кэмигэр ситиспитин биирдиилээн ааҕа да барбаппын, гаас да туһунан эппэппин, арай Нерюнгрины ахтыым! Эмиэ Чиряев эт мэйиитинэн, туллубат толкуйунан сиэттэрэн, дьон олоруохтаах сирин чох хостонор карьерыттан лаппа тэйиччи туттарбыта оччолорго Сэбиэскэй Сойууска биллибэтэх холобур, оттон күн бүгүн экология өттүнэн Нерюнгри саамай ыраас куорат! Ити туһунан соторутааҥҥа диэри биллибэт этэ, ол докумуоннарынан эмиэ дакаастанан турар. Махталлаах нерюнгрилар инньэ гынан Сынньалаҥ пааркатыгар кини аатын биэрбиттэрэ син ыраатта. Оттон былырыын пуортарыгар кини аата үйэ тухары иҥнэ…

Онон, бу айылҕаттан мындыр, салалтаҕа улахан талааннаах киһи—Гавриил Иосифович Чиряев биһигини 17 сыл салайа сылдьыбытын өйгө-сүрэххэ түһэр курдук пьеса оҥорон, норуот болҕомтотугар, ыччакка туһаайыллан сыанаҕа турбута, көрдөрүүгэ тахсыбыта улахан үөрүү! Чулууттан чулуулары үйэтитэр соруктаах Саха тыйаатырыгар, Ойуунускайтан-Алампаттан саҕалаан, улуу Куоркун “Андаҕарын” кэнниттэн бу 11-с испэктээк эбит.

Артыыстар эдэрдэр, Чиряев туһунан түһээн да баттаппатах буолуохтаахтар эрээри, саатар бу манна оонньуур кэмнэригэр сценарийынан сиэттэрэн, аҕа доҕотторун такайыыларынан устуоруйа олуктарын аахтылар-үөрэттилэр ини диэн эрэнэбин. Сырыыттан сырыы ахсын өссө иһигэр киирэн истиҥник, итэҕэтиилээхтик оонньоон иһиэхтэрэ, көрөөччүлэрин кэккэлэрин хаҥатан иһиэхтэрэ буоллаҕа. Оттон олохпут оонньуута—хас биирдии кэм бэйэтэ уһааран таһаарар уһулуччу дьоруойдааҕын кэриэтэ, үйэлэргэ салҕана турдун, ситим быстыбатын!

***

Алаас кыыһа Алааппыйа куолулаата