Манчаары олоҕун тиһэх сыллара (2 ч.)

1-кы чааһа манна.

Салгыыта. 2 чааһа.

Тигиилээх Дьөгүөссэлээх сорудахтарын толорон, Дайыла Күөгэлэп биэлэрин аҕалан туттарбыттара. Дайыла Күөгэлэп улаханнык махтанан ини-биилэргэ көлөһүннэрин үгүөрүтүк төлөөбүтэ. Мухтуйаттан саҥа аҕалыллыбыт атыырга эбии, олохтоох биэлэртэн бастыҥнарын холбооттоон үөр оҥорбуттара. Саҥа атыыры олохтоох атыырдар улаханыттан толлубакка үлтү тобуойдаан, биэлэрин былдьаары ол мучумаана буолбута. Онон Тигиилээх Дьөгүөссэлээх аны ол үөрү көрөр-истэр сорудахтанан түбүгүрбүттэрэ.

Дьыл-күн элэҥнээн бэйэтин дьаалытынан, күнү-түүнү солбуһуннаран устан испитэ. Кыстыгы этэҥҥэ туораан сандал саас туллуктара туораахтана көппүттэрэ. Үөргэ бииртэн биир кулуннар төрөөн Тигиилээх Дьөгүөссэлээх түбүктэрэ үксээбитэ.

Биир күн Дайыла Күөгэлэп Тигиилээх Дьөгүөссэни ыҥыртаран ылбыта. Тигиилээх Дьөгүөссэ дьиэҕэ киирбитигэр остуолга ыҥыран, чаҕардарынан ас бэлэмнэтэн аһаппыта. Уонна кэпсэтиитин саҕалаан барбыта:
-Дьэ нойоон, үөрдэрим хайдах туох сылдьалларый, төрүөх хайдах баран иһэр? -диэн ыйыппыта буолбута. Онтон Тигиилээх Дьөгүөссэ хоруйун истэн баран:
-Дьэ, аны сайын ыһыахпар ат сүүрдэргэ чулуу аттары булан баайа сылдьар инигит? Киһи аатын түһэн биэрбэт гына тэриниҥ.
-Ээ кыралаан хаамтара, эрчийэ сылдьабыт, илин-кэлин түсүһэр инибит, -диэбитэ Дьөгүөссэ.
-Дьэ кытаатыҥ, көлөһүҥҥүтүн төлөһүөм буоллаҕа дии, – диэбитэ дьиэлээх тойон.
-Бээ, аны маннык көрдөһүүлээхпин, -диэбитэ тугу эрэ ырааҕы анаарардыы түннүгүнэн одууласпахтаан олоро түһэн баран:
-Үөрдэрбиттэн биир чулуу үүт үрүҥ, чычаас майгылаах сылгыны булан айааһаа, ыҥыырга үөрэтэн бэйэҥ атыҥ оннугар миин. Мухтуйа үөрүттэн ылаайаҕын, Нүүйэ да сыдьааннарыгар бэрт сылгылар баар буолуохтаахтар.

Онуоха Тигиилээх Дьөгүөссэ дьиктиргээбиттии көрөн баран:
-Тыый, ол айаас аты миинэн дэҥнэнээри, сааһырбыт киһиэхэ бэйэҥ да атыҥ сымнаһыар дии, -диэбитэ. Онуоха Дайыла Күөгэлэп мүчүк гынан баран:
-Дьэ баҕар эдэр сааспын санаан, онно-манна сырыыргыам даҕаны, -диэн таайтарыылаахтык этэн кэбиспитэ.
-Сөп, Кыыл Уоттааҕа алааска биир оннук соноҕоһу былырыын көрөн турардаахпын, тутан айааһыам, -диэбитэ Тигиилээх Дьөгүөссэ. Иһигэр тоҕо айааһатар баҕайыный дии санаабыта. Ити итинэн ааспыта.

Тигиилээх Дьөгүөссэ Кыыл Уоттааҕар баран ол соноҕоһу тутан, айааһаан ыҥыырга үөрэппитэ. Онон хардары-таары бэйэтин сүүрүүгэ бэлэмнии сылдьар үрүҥ атын сэргэ, саҥа үүт кэрэ соноҕоһу сыһытан ыҥыырга үөрэппитэ. Сороҕор бэйэтин ата күнүүлээн эбитэ дуу, аннараа соноҕоһу тутан кэбиһээри чиччигиниирин иһин, тус-туспа баайталыыра. Кэлин син кэргэннэспиттэрэ, онон Тигиилээх Дьөгүөссэ икки үүт үрүҥ аттары солбуһуннара сылдьан миинэрэ.

Хатыы тулатынааҕы алаастары Муостааҕынан, Сылгылаабытынан, Силиһинэн, Одойунан, Кыыл Уоттааҕынан, Холболооҕунан, Боллохтооҕунан, Улгуктакаанынан, Төҥүргэстээҕинэн тилийэ көтүтэрэ.

Сай сайын сылаас тыына биллиитэ, Дайыла Күөгэлэп дьаһалынан биэлэри ыаһын саҕаламмыта. Сотору окко киирии иннинэ Дайыла Күөгэлэп ыһыах ыһар кэмэ чугаһаан кэлбитэ. Буоларын курдук Дайыла Күөгэлэп ыһыахтары олус далааһыннаахтык тэрийэрэ. Араас сиртэн ааттаахтары ыҥыртаан, күүстээхтэри түмэн күөн көрүһүннэрэн бүтүн Бордоҥнорго, Дьаарханнарга улахан сэргэхсийиини таһаарара.

Дайыла Күөгэлэп быйылгы ыһыаҕар Манчаарыны ыҥырарга оҥостубута. Онон ыһыах буолуо үс хонук иннинэ, Манчаарыны илэ көрсүбүт, буолаары буолан Манчаарыттан хайҕабыл ылбыт Тигиилээх Дьөгүөссэни Малдьаҕарга, илдьиккэ ыыппыта. Тигиилээх Дьөгүөссэ үөрүүнү кытары сөбүлэспитэ.

Туус маҥан атын миинэн соруктаах сиригэр кимиэллээхтик сиэллэрэ турбута. Былырыын сайыҥҥы Балаҕаннаах ыһыаҕын санаан быыппастан кэлбитэ, атын тиҥилэхтээн кэбиспитэ. Дьөһөгөй оҕото барахсан көхсө биирдэ күүрэ түһэн эрэргэ дылыта да, иннин диэки ыстаммыта. Тигиилээх Дьөгүөссэ бу буолаары турар ыһыахха анаан баайбыт буолан ата түөрт түөрэм туйахтара күөх кырыска дугунар дугуммат кыырайа турбута. Сабыдыал сиэлинэн сирэйин сабаамахтаталаабыта. Онуоха Тигиилээх Дьөгүөссэ атыттан сүр чэпчэкитик ойон түһээт атын кытары сэргэстэһэ, Төҥүргэстээх алааһын көнө хордоҕойунан сүүрэн куһугурайбыта. Ата иччитэ итинник гынарыгар үөрүйэхтээх буолан, кэккэлэһэ ойуолаабыта. Ити курдук икки биэрэстэ кэриҥин тэҥҥэ түсүһэн иһэн, Тигиилээх Дьөгүөссэ атын иннигэр түспүтэ. Онтон алаастарын саҕатыгар чугаһаан иһэн атын күүтэн бытаарбыта, ата ситэн кэлбитигэр ыҥыырын хоҥсуоччутугар илиитин даҕайан эрэрэ баара да, атын үрдүгэр бэрт чэпчэкитик лап гына олоро түспүтэ.

Уйуһуйбут атын үүнүн тардан, уоскутаары суон моонньун төрдүттэн таптайбаҕалаан, махталын биллэрбитэ. Кини ити быыппастыытыгар Манчаары курдук сананан ылбыта, эдэр дуолан сүрэҕэ эрчимнээхтик битийэ тэппитэ.
Манчаары дьону көмөлөһүннэрэн бэртээхэй кэҥэс балаҕан туттан, Бугдутар иитиэх кыыһын Мототтону кэргэн ылан олороллоро. Малдьаҕар Эбэтин соҕуруу атаҕар уонна Умсан диэн күөл кытыытыгар сир быһан биэрбиттэрэ. Мототто икки ынахтаах буолан чугастааҕы ыалларын көмөлөһүннэрэн оттоон, кыстыгы туораабыттара. Манчаары сытыы өйүнэн-санаатынан кыраҕа кыаммакка сүбэһит быһыытынан улахан ытыктабылы ылан барбыта.

Нэһилиэк кинээһэ Маппыгый, ону сөбүлээбэккэ иһэ оргуйа сылдьара. Манчаарыны хайдах эмэ гынан олохтоохторго аатын ыытар, түһэрэр санааҕа кэлбитин олоххо киллэрээри, чаччыынатын ыҥыран сүбэлэспиттэрэ. Ол кэмҥэ ыаллыы алааска олорор кинээс быраата, харса-хабыра суоҕунан биллибит баттыгастаах баай, Ыадалба тиийэн кэлбитэ. Инньэ гынан үс буолан Манчаарыны эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр хайдах ыытары сүбэлэспиттэрэ.

Ууларыгар-хаардарыгар киирэн көрсүспүччэ, чиэппэр аҥара испиир тахсан остуолга кылбайбыта. Ыадалба эдэр да буоллар истэнэн эрэр, толуу баһыгыраабыт киһи этэ. Онон ити сүлүһүннээх угаайыга кини ордук чобуотуйан, харса суох киһиргээн чабыламмыта. Сарсыҥҥытыгар быраабаҕа мунньаҕар олохтоохтор мустубуттара, онно Манчаары эмиэ тиийэн кэлбитэ.

Мунньахха күннээҕи араас кэпсэтиилэр, быһаарсыылар буолбуттара. Малдьаҕарга Манчаары кэлиэҕиттэн дьон-сэргэ тоҕо чобуотуйбутун, Манчаары сабыдыала буоларын кинээстээх билэллэрэ. Инньэ гынан мунньаҕы сып-сап ыытан, дьоннору тарҕаһалларыгар дьаһайбыттара. Онтон Маппыгый кинээс Манчаарыга туһаайан:

-Эн тохтуу түс, -диэн кытаанах соҕустук, күргүй былаастаах саҥарбыта. Быраабаҕа түөрт буолан хаалбыттара. Ыадалба

Манчаарыга туһаайан эҕэлээхтик:
-Дьэ улуу ороспуой Манчаары түөкүн, бу Малдьаҕары булуоххуттан кыралыын -кыамматтыын бары туох да ааттааҕы хоҥорууларыгар хоннорбот буоллулар. Били баккы быта баска ыттарын курдук дьүһүлэнии бөҕөлөр, -диэбитэ Манчаарыга.

Онуоха Манчаары харахтара уоттанан Ыадалбаны өтөрү көрбүтүгэр, анараата сиһин ороҕун устунан тымныйан ылбыта. Онуоха Маппыгый кинээс сабыччы көрөн олорон:
-Дьэ бу уолаттар сөпкө этэллэр, эн кэлиэххиттэн ыла дьон-сэргэ өйө-санаата ыһылынна, буккулунна. Сорох сорохтор тугу да иннинэн истибэт буоллулар, – диэбитэ. Онуоха быраата Ыадалба толлорун кистии сатыы-сатыы харса суохтук:
-Дьэ эрэ, туох иһин Манчаары ороспуой аатырбыккыный, дьэ хайдах туох этигиний, оонньоон көрдөрүөҥ буолаарай, -дии дии аҕала сатаан күлэн күһүгүрээбитэ буолбута. Арай ити кэпсэтиилэргэ чаччыына эрэ толлон кыттыспакка, Манчаары хараҕыттан хараҕын куоттаран, кулук-халык туттан, хараҕа сүүрэлии олорбута.

Манчаары уордайбыта да бэйэтин туттуммута. Бу маннык үтэн-анньан көрүүлэргэ элбэхтэ түбэспит буолан, уонна буруйу оҥордоҕуна иккистээн хаатыргаҕа барарын санаан, бэйэ бодотун тардыммыта:
-Дьэ эһиги эттэххит, мин иһиттэҕим буоллун, -диэбитэ улаханнык, уордаахтык. Онуоха бары ах баран ылбыттара, онтон Ыадалба:
-Дьэ мин мантан үс биэрэстэлээх Булгунньахтаах алааска балаҕаннаахпын. Онно ооньоон көрдөрөөрүүй, бу үһүөн онно күүтүөхпүт -диэн эҕэлээхтик дабдыгыраабыта. Манчаары тахсар ааҥҥа баран иһэн эргиллэн, уоттаах харахтарынан өтөрүтэ көрүтэлээбитэ уонна:
-Аны үс хонугунан түүн үөһэ онно тиийиэм, -диэн баран бырааба аанын эрчимнэхтик тэлэйэ анньан тахсан барбыта.

Иһирдьэ хаалбыт дьон тугу эрэ кэпсэтэн добдугураһаллара, Ыадалба күлэн күһүгүрүүрэ иһиллимэхтээбитэ.
Сарсыныгар Манчаары Маппыгый кинээс дьиэтигэр тиийбитэ. Кинээс иһигэр таах бу айдааны таһаарбытыттан куттана саныы-саныы, быраатын Ыадалбаны мөҕүттэ олорбута. Манчаары киирэн соругун Маппыгый кинээскэ кэпсээбитэ:
-Дьэ, Сэмэн Баһылайабыс, мин билигин уруккум курдук эдэр-сэнэх буолбатахпын. Эрэйдээх-буруйдаах олоҕум түөрт уонтан тахса сылын хаатыргаҕа, түрмэҕэ, кэлиҥҥи уонтан тахса сыл истиэнэҕэ сыабынан хандалылаан олордон, чэгиэн эппин-сииммин сэймэктээбиттэрэ. Ону ол диэбэккэ оонньоон көрдөрөргө сөбүлэҥмин биэрдим, -диэбитэ. Миэхэ ол оонньоон көрдөрөрбөр эйигиттэн сурук, баппыыска наада, өскөтүн туох эмит кыра дэҥ-оһол тахсар түбэлтэтигэр, буруйга-сэмэҕэ тардыбаппын диэн, -диэбитэ.

Кинээс ону истэн:
-Ээ сөп-сөп, суруйан буоллаҕа дии. Ити бэҕэһээ аһара бас баттах тылласпыт бырааппын мөхпүтүм, кырдьаҕас киһини быһа-хото саҥараҕын, -диэн сымыйалаан кубарыппыта. Манчаары салгыы саҥара олорбута:
– Дьэ эдэр сылдьан ыар ыалдьыт буоларбар батыйалаах буолар этим, ону эмиэ сурукка киллэр, -диэбитэ. Маппыгый кинээс адаархайдык суруйбут суругун ылан аахпыта, уонна суругар күнүн-дьылын суруйтаран, илии баттатан, бэчээт уурдаран баран уктан кэбиспитэ:
-Өйүүн, түүн үөһэ тиийиэм, диэн баран тахсан барбыта.

Маппыгый кинээс сүрэҕэ дэлби сэлибирээбит этэ, бэл илиитэ кытары салыбыраабыта ааһа охсон биэрбэтэҕэ. Ол былаһын тухары быраатын Ыадалбаны мөҕүттүбүтэ.

Манчаары суругу илдьэн кэргэнигэр Мототтоҕо биэрбитэ:
-Дьэ бу суругу хараҕыҥ харатын курдук харыстаа, киһи булбат сиригэр кистээ, -диэбитэ. Мототто туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы тахсаары гыммытын сүрэҕинэн сэрэйбитэ. Иитиэх кыра уолларын ыга кууһан ытыах курдук буолбута. Манчаары санааҕа ылларан көмүлүөгүн иннигэр, үөһэ өттүн ньылбаланан баран аргынньахтаан олорбута.

Тигиилээх Дьөгүөссэ аллаах атынан биэс көһү өр гыммакка, Малдьаҕарга тиийбитэ. Дьонтон Манчаарылаах олорор Ыарҕа Баһа диэн алаастарын ыйдаран, атын үүнүн ол диэки салайа тардыбыта.

Манчаарылаах сотору утуйаары оҥостон барбыттара, балаҕан иһигэр чуумпу сатыылаабыта. Арай ол олордохторуна таһырдьа ат кистиирэ иһиллибитэ. Сотору балаҕан аанын арыйан, нөрүччү туттан Тигиилээх Дьөгүөссэ киирэн кэлбитэ. Балаҕан өһүөтүн анньыах курдук үрдүк толуу эр бэрдэ киирбитигэр, дьиэлээх хотун соһуйбуттуу туттубута.

Манчаары уоттаах харахтарынан киирбит киһини өтөрү көрөн иһэн, били былырыын Балаҕаннаах ыһыаҕар Хабыттаны кытары сүүрэн, соруйан тэҥнэспит 1-кы Бордоҥ уоланын билэн, саҥа аллайа түспүтэ:
-Ок, хайа бу Бордоҥ чулуута түүнү харахтанан илэ бэйэтинэн тиийэн кэллэ дии, -диэт киирбит киһини кытары илии тутуспута.

Дьиэлээх хотун оҕотун сытыаран баран, остуолун тардан аһылыгы бэлэмнээбитэ. Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаары хандалыттан чэрдийэ оспут харыларын, көхсүтэ бүттэтэ суох быһыта сынньыллыыттан хаалбыт чэрдэрин көрөн, этэ тардан ылбыта. Оо, бу үлүгэрдээх сэймэктэнэн, төһө эрэ элбэх эриири, тургутууну тулуйбутун сөҕө санаабыта.

Онтон аһары одуулаһарбын сөбүлүө суоҕа дии санаан, кэлбит соругун кэпсээн барбыта:
-Дьэ кырдьаҕаас, соччо чугаһа суох сиртэн айаннаан, утуйар уугун аймаан, хойутаан өҥөйбүппүн алы гын дуу. Илдьэ киирбит сүгэһэриттэн испиир чиэппэрин кылабачытан таһаарбыта. Ону дьиэлээх хотуҥҥа ууммутун ылан уу кутан баран иннилэригэр туруоран кэбиспитэ. Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыга:
-Бу били сылгы үөрдээх Дайыла Күөгэлэп кэһиитэ. Өйдүүр инигин, Мухтуйаттан сылгылары аҕалан иһэн Балаҕаннаах ыһыаҕар көрсүбүппүт дии, – диэбитэ. Манчаары ол сорсуйан иһэн маҥнайгы күрбэ санаатын көҥү көппүт ыһыах, өрөгөйдөөх түгэннэрин санаан ылбыта:
-Дьэ бэрт түһүлгэни тэрийбиттэрэ, хараҥаран иһэр хараҕым сырдаабыта.

Ити курдук сэһэргэһэн, Тигиилээх Дьөгүөссэ аатырбыт Манчаары маанылаах ыалдьыта буолбутуттан, иһигэр олус үөрбүтэ. Манчаары эдэр эрдэҕинээҕи сырыыларын туһунан кэпсээнин бэркэ сэргээн истибитэ. Онтон тоҕо кэлбитин, туох соруктааҕын, Дайыла Күөгэлэп аны үс хонугунан ыһыах ыһаары тэринэ сылдьарын кэпсээбитэ. Онно кинини, Манчаарыны маанылаах ыалдьыт быһыытынан, ыҥырыытын тиэрдэ кэлбитин туһунан иһитиннэрбитэ. Ол олорон Манчаары туохтан эрэ кыйыттан хараҕа уоттанан кэлбитин бэлиэтии көрбүтэ. Манчаарыны тылыгар киллэрбэтэҕинэ, Дайыла Күөгэлэптэн улаханнык сэмэлэнэрин санаабыта.

– Хайа кырдьаҕаас, туох эрэ ыарахаттар баар буоллулар дуу, мин көмөлөһүөхпүн сөп ээ, -диэбитэ. Манчаары онуоха уоттаах харахтарынан кини хараҕын утары көрбүтэ. Онуоха Тигиилээх Дьөгүөссэ этин сааһа аһыллан, сиһин иҥиирэ кэдэҥэлээн, ылбыта, инньэ гынан хараҕын куоттарбыта.

Ону көрөн Манчаары:
-Кытаанах соҕус куттаах эр бэрдэ дии санаабытым, сымнаһыар соҕус куттаах эбиккин ээ быһыыта, -диэбитэ түгэхтээх соҕустук.
-Эс туох диэн эттэҥий кырдьаҕаас, көр мин эйигин көрсүөхпүттэн чыҥха уларыйан сылдьабын. Маҥан аппын миинэн ойутарым элбээтэ, Улуу Манчаары, эн курдук дуорааннаах добун сырыыларга көтүтэр курдук сананабын, -диэн билиммитэ.

Онуоха Манчаары эдэр уолан, оҕочоос киһини көрөн сонньуйа санаабыта. Бу эр бэрдэ күүс-күдэх өттүнэн төһө да муҥуутуур туруктааҕын үрдүнэн, кини тулуйбутун, кини сорун-муҥун уйар кыаҕа суоҕун өтө сэрэйэрэ. Ол да буоллар туох-ханнык тургутууга түбэспитин саас сааһынан кэпсээн барбыта. Бу саастаах киһи диэн аанньа ахтыбаттарын, күлүү-элэк гынан аатын алдьатан, сураҕын сууйан эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр ыытарга соруммуттарын сэһэргээбитэ.

Онуоха Тигиилээх Дьөгүөссэ олус кыһыйбыта:
-Ол Ыадалба баай, сылгыларын сүтэрэн баран, убайбын Холтоһун Дьөгүөссэни уонна миигин күтүрээн, хара балыырынан сууттаһа сылдьыбыта. Ол өбүгэлэрбит былыр Нүүйэттэн биэ күрэппиттэрин, онно төрүөт туттубута. Хата Дайыла Күөгэлэп көмүскээн арыычча хаалбыппыт, -диэн кыһыйан, хараҕа уоттанан олорон Манчаарыга кэпсээбитэ.

Онон Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыга көмөлөһөр бигэ, кытаанах санааны ылыммытын туһунан эппитигэр, Манчаары:
-Кэбис доҕор, ол миэхэ кыттыстаххына олоҕуҥ отуора алдьанан, бу мин курдук хаҕыс хаатырга хайыҥнаныаҥ, түүнүктээх түрмэ ордууланыаҥ, кэбис диэбитэ.

Онуоха Тигиилээх Дьөгүөссэ иннин биэрбэтэҕэ, бу түгэҥҥэ кини хайаан да Манчаарыга, эдэр киһи буоларын быһыытынан тирэх буоларга, бигэтик быһаарыммыта. Манчаары кинээстэн ылбыт баппыыскалаах суруктаах буолан, бу дьиҥнээх буолбакка, баайдар албаҕаларын толорон оонньоон көрдөрөргө күһэллибитэ. Ол иһин кыһарҕаннаах түгэн үөскээн эрэриттэн, албан аатын көмүскүүр туһуттан сөбүлэспитэ.

Онон Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыга атын уларсарын эппитэ. Бэйэтэ саҥата-иҥэтэ суох Манчаары аттыгар буоларга этии киллэрбитэ. Ити курдук Манчаары болдьообут кэмэ чугаһаан, иккиэн Ыадалба олоҕор Булгунньахтаахха «ыар ыалдьыт» буолан, суолларын туппуттара. Тигиилээх Дьөгүөссэ атын Манчаарыга мииннэрбитэ, уонна:

-Мин атым төһө айанныырынан айаннат, баайыыбыт биир мин да атахпар хайдахпын билэҕин диэбитэ. Манчаары торҕо сиэллэриинэн, кимиэллээхтик иннин хоту айаннатан барбыта. Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаары чуор саатын сүгэн, кэнниттэн сиэлэн хоройо турбута.

ЫАР ЫАЛДЬЫТ

Манчаары үрүҥ ат уорҕатыгар өксөкү кыыл курдук туттан, сиккиэр тыалы силэйэн, сирэйигэр охсуллар сиэлгэ кыһаммакка, аастыйан эрэр баттаҕа кэннигэр бураллаҥныы испитэ. Урукку одорууннаах, охсуһуулаах сылларын, бардам баайдарга суостаах ыар ыалдьыт буолан ойутан иһэрин санаан, сүрэҕэ өрөкүнэйэн, иҥиирдэрэ дьигиҥнии испитэ…

Ыадалбаҕа чаччыына хоно кэлбитэ. Бүгүн дьоро күн буолар үһү диэн, чугастааҕы сэниэ ыаллартан хас да киһи кэлбитэ. Манчаары оонньоон көрдөрөр үһү, дьэ туох иһин аатырбыт улуу ороспуой буолбутай? Дьэ көрүөхпүт буоллаҕа дэһиспиттэрэ. Быыһыгар Ыадалбаны хайгыыллара. Дьэ сүрдээх киһигин дии, харса-хабыра суоҕуҥ тоҕо бэрдэй, диэн тэптэрэн да биэрээччилэр бааллара.

Арай Ыадалба убайа Маппыгый кинээс кэлбэтэҕэ. Дьоро киэһэ элбэх ас астаммыта, улахан олгуйга итии миин көмүлүөк холумтаныгар билгийэн турара. Аһааһын-сиэһин, холуочуйуу, ньуу-ньаа саҥа иҥэ элбээбитэ. Түүн үөһэ чугаһаабыта, ол да буоллар сайыҥҥы халлаан сырдыга. Ыалдьыттар тоҕо эрэ саҥалара аҕыйаан барбыта. Кинилэр Манчаары төһө да сааһырдар, аҥардас аатыттан-суолуттан сүр баттаталлара.

Арай Ыадалба хайгаммыт киһи, Манчаарыны күлүүгэ-элэккэ ыытар уодаһыннаах санаатын толорорго эрэллээҕэ. 1-кы Бордоҥҥо Манчаары курдук ороспуойтан куттаммакка, албан аатын тоһутан, Баһыы уола Донускуой дуо? дэтэн, аата аҕыс улууска, сураҕа тоҕус улууска дуорааннаахтык ааттанара чугаһаабытын сэрэйэрэ. Ол да буоллар холуочуйбут мэйиитин түгэҕэр, дьаарханар, куттанар санаа күүдээх кутуйах буолан оҥоох-чоҥоох көрөргө дылыта. Арай таһырдьа чэпчэтинэ тахсыбыт чаччыына хатаннык кыламмытынан:
-Манчаары ороспуонньук иһээр! -диэн хаһыырбытынан балаҕаҥҥа сүүрэн киирэн улаҕа ыстаммыта. Ыадалба сирэйэ-хараҕа туран, ойон туран аанын олуурун халыр гыннарбыта:
-Дьэ хайдах киирэр эбиккин, көрүллүө, -диэбитэ. Онтон түннүгүнэн өҥөс гынаат:
-Хайа дьиҥнээх курдук дии, үрүҥ аттаах көтүтэн иһэр. Ыадалба куолаһа хайдах эрэ салыбыраан ылбыта. Онтугайын биллэрбэт буола сатаан дьонугар:
-Хайа, хайдах буолан түүкээрийэ кырдьыбыт ороспуонньуктан куттанныгыт? – диэмэхтээбитэ. Туох эрэ саах сыта балаҕан иһин тунуйбутугар.
-Һуу, антах бар, киэр буол, бар, -диэн чаччыынаны бэйэлэриттэн тэйитэ анньа сатаабыттара.
-Бычык таппыт, оо дьэ, -д эһэн эрдэхтэринэ, ат туйаҕын тыаһа балаҕан иннинээҕи сэргэҕэ кэлэн батыгыраабыта.

Ыадалба киһи эрэ буоллар ыксаан кэтэҕэриин оронугар баран сыппыта. Дьон бары ханна саһар сир баарын була сатаан, муннукка-ханныкка симиллэ сатаабыттара. Арай чуумпуруохтарынан чуумпуран тыыммакка да иһиллии сыттахтарына ыарахан атах тыаһа аан аттыгар кэлэн тохтообута. Онтон сүрдээх улаханнык ааны дарбыйар тыас иһиллибитэ. Дьоннор куттара көтө сыспыта.

-Дьэ аар саарга аатырбыт, Манчаары ороспуонньук, Ыадалба баай аатын ааттаан, илэ-бодо ыар ыалдьыт буолан кэллим! -диэн сүрдээх улахан, уордаах саҥа бу балаҕан иһигэр курдук дуораһыйбыта. Үчүгэйинэн ааҥҥын аһа тарт, кыырыктайан кыаммат буолбут, эмэҕирэн эрчимэ эстибит диир буоллаххына хол тардыһан холоһо, үөс тардыһан өлөрсө кэллим! – диэн ордоотообута.

Ыадалба ыксаан кэлэҕэйдии кэлэҕэйдии:
-Ки-ки-киирэр кыахтаах буоллаххына, тоҕо иҥнэн тураҕын? -диэн бабыгыраабыта. Онуоха Манчаары саҥата уордаахтык:
-Үтүөнэн ааҥҥын аспатыҥ, онон дьэ бэйэҕиттэн бэйэҥ кэмсиниэҥ! -диэт халҕаны сүрдээх күүскэ ортотунан хайа тэбэн кэбиспитигэр дьоннор «һуу» дии түспүттэрэ.

Балаҕан үрдүттэн буор саккыраан чүмэчини умуруоран кэбиспитэ. Ким эрэ соһуйан тылын быһа ыстаан, хаанынан тыбыырбыта. Арай өргөс кылаан батыйаны өрө туппут Манчаары, бэдэр кыыл курдук чэпчэкитик балаҕан ортотугар биирдэ дьирэс гына түспүтэ. Кэнниттэн илиитигэр чуор саа тутуурдаах, балаҕан өһүөтүн баһынан анньыах сүүнэ, сирэйэ сабыылаах күлүк бу дьирэс гынан түспүтэ. Субу ким хамсаабыты сүүһүн дьөлө ытыахтыы, үрдүлэригэр дугдуруҥнуу турбута.

Манчаары көмүлүөк холумтаныгар турар итии мииннээх олгуйу туора, сытар дьон диэки тэбэн күдээриппитэ. Дьон үрдүгэр итии миин саба түһэн, абытайдаһан ыһыытаспыттара. Өлүү түбэлтэлээх диэбиккэ дылы биир уҥуохтаах эт уҥуоҕунан, Ыадалба хоҥоруутун быһа түһэн, хаана тыбыыра түспүтэ. Манчаары көмүлүөккэ тугу эрэ быраҕан эрэрэ баара да, хататын уота сандаарыс гына түһээтин кытары көмүлүөкккэ уот күлүм гынан, балаҕан иһин сырдата түспүтэ. Манчаары уоттаах харахтарынан саһан сытар дьону кэриччи көрбүтэ. Батыйатынан балаҕан үрдүн туора-маары тардырҕатан сууралаабыта. Уонна сүр улаханнык, балаҕан истиэнэтэ барыта титирэстиэр диэри, дьорҕооттук, дорҕоонноохтук саҥаран киирэн барбыта:
-Дьэ мин кэллим! Халыҥ хаһалаахтары хайыта сыспыт, куҥ эттээхтэри курдарыта тыыммыт, эрэйдээх-буруйдаах хаатырга хаттыгастаах, сордоох-муҥнаах түрмэ ордуулаах, сырҕан бөрөлүү сыап хандалытыгар сыппыт, Манчаары ороспуой! Оонньоон көрдөр диэн олуйбут, көрүлээн көрдөр диэн күһэйбит күтүр Ыадалбаны, тылын тылбыытын тыһы тыймыыттыы тыыра тарда, сүлүһүннээх көмөгөйүн хайа тута бу кэллим! -диэбитэ. Онтон сүр чэпчэкитик ойон тиийэн кэтэҕэриин оронтон, сап-салыбырас буолбут Ыадалбаны саҕатыттан ылан эрчимнээхтик аллараа соһон түһэрэн, балаҕан ортотугар аҕалбыта. Ыадалба киһи иилэн-арааран ылбат тылынан тугу эрэ буллургуу, хараҕын үрүҥүнэн көрөн Манчаары атаҕын кууһан, ааттаһарга дылы хардьыгынаабыта.

Манчаары Ыадалба көхсүттэн таҥаһын саралыы тардаат:
-Дьэ мин Манчаары ороспуонньук, кыраны-кыамматы көмүскээн, халыҥ хаһалаахтары, баттыгастаах баайдары субу курдук таһыйар этим. Дьэ оонньоон көрдөр диэбиккин быһа гыммакка, бу буолан эрдэҕим. Дьэ көрдөөбүккүн ыл, бэһирбиккин бил, бэркэ күлэ-күлэ күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр ыытаары тууһугурбутуҥ. Дьэ бил Манчаары ороспуонньук хайдах эбитин, -дии-дии батыйа хаптаҕайынан көп этин, эмэһэтин таһыйан лабырҕаппыта.

Ыадалба өлөн эрэр борооску курдук орулуурун быыһыгар:
-Айакаа, айакыы, абырааҥ! Оо! Манчаары Баһылай! айаккаа, сыыһа тылласпыппын, акаарытык быһыыламмыппын алы гын даа, ааттаһабын-көрдөһөбүн. Аны эн күлүккүн быһа хаамыам суоҕа, ааккын хараардыам суоҕа, андаҕайабын, -дии дии ытаан мэрбэҥнээбитэ.

Манчаары Ыадалба көп этин батыйа хаптаҕайынан дьэ бэркэ ыаллаталаан ылбыта.
-Дьэ мантан ыла ыар күлүкпүн туора хаамааччы, суо күлүкпүн суора сатааччы баар буоллахытына хардалаах буолуом, сүнньүгүт үүтүн өҥөйөр буолуом, – диэт Ыадалбаны ыһыктан баран:
-Кэннибиттэн эккирэтэр буолаайаҕыт, иннибин күөйэр буолаайаҕыт, миигиттэн үтүөнү көрүөххүт суоҕа, – диэт тахсан атыгар олорон ойута турбута. Били балаҕаны барытын сабардаабыт, чуор саа тутуурдаах сүүнэ, сабыылаах сирэйдээх иккис ороспуой тахсан элэс гынан хаалбыта.

Биир сытыы соҕус эдэр киһи таһырдьа ойон тахсан көрөн баран:
-Хайа, били өһүөнү өрдүнэн өҥөйүөх күтүр ханна сүппүтүн кыайан өйдөөбөккө да хааллым. Илэ илиэһэй дуу? Тыый, туох ааттаах быһылаана буолла, -диэн тула холоруктуу сылдьан, хоргуннаах миин тохтубутуттан халты тэбинэн, Ыадалба үрдүгэр кэлэн түспүтэ. Ыадалба соһуйан өрө кылана түспүтэ. Онтон аргыый ыарыланан ынчыктаан-хончуктаан, сытар сириттэн аттаан туран, дьоҥҥо өйөтөн оронугар баран сыппыта.

Чаччыынаны куттанан бычык тардан, куһаҕан сыты таһаарбытын иһин таһырдьа холдьохпуттара.

Ити курдук Манчаарыны аатын ыытаары, сураҕын суурайаары санаммыт Ыадалба улаханнык эмсэҕэлээн, хас да күн суорҕан-тэллэх киһитэ буолан, сытыганнаан баран турбута. Убайыгар Маппыгый кинээскэ тиийэн үҥсээри гыммытын, убайа саба хаһыыран кэбиспитэ:
-Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ыллаҕыҥ, киһи этэрин истибэтэҕиҥ. Бүлүү быраабатыгар үҥсэр түгэммитигэр бэйэбит эриллиэхпитин сөп. Мин Манчаарыга, эн албаҕаҕын толорон оонньоон көрдөрөрүгэр көҥүллүүр сурук биэрбитим. Манчаары сууту-сокуону биһигиннээҕэр ордук билэр. Онон дьэ кэһэй. Манчаарынан оонньоомо, отунан-маһынан оонньоо диэн сүбэлиибин. Манчаарыны олох сөпкө гыммыт диэн хайгыыбын. Эн курдук далай акаарылары сөпкө үөрэппит, – диэн быраатын Ыадалбаны үлтү мөҕөн ыыппыта. Ыадалба убайа ити курдук таҥнарбытыттан кыһыйан, мэрбэҥнээн ылбыта.

Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыны кытары сылдьыбыттан олус астыммыта, көтүөн кыната эрэ суох курдук санаммыта. Күн тахсыбытын кэннэ сарыарда эрдэ Манчаары балаҕаныгар тиийбиттэрэ. Манчаары Ыадалбаны үөрэппититтэн өрөгөйдөөбүт быһыыта көстүбэт этэ. Кини Тигиилээх Дьөгүөссэҕэ туһаайан:
-Дьэ эдэр сэнэх эрдэхпинэ итиннээҕэр амырыын сырыылары сылдьарбыт. Мин соҕотох буолааччым суох. Бу эн курдук дьон үөрбэтэ, чулуута доҕоттордоох буолааччыбын. Төһө да баайы батталы өрө турбутум иһин, баай баттала көҕүрээбэтэҕэ, хата бэйэм олоҕум үтүө сылларын түөрт уонтан тахса сыл түүнүктээх түрмэҕэ, хандалылаах сыапка бараатаҕым. Онон дьэ Дьөгүөссэ, бүгүн миэхэ күүс көмө буолбуккар махтанабын. Киһилии олоҕу олор, ойохтон, оҕолон-уруулан. Мин кэппин кэтимэ, мин суолбун батыма. Хаатырга, хандалы хайа да киһини харааннаабат. Өйгүн санааҕын, бүгүҥҥү сырыыгын таһы-быһа умнан кэбис, миэхэ тылгын биэр, -диэн Тигиилээх Дьөгүөссэни эрилкэй хараҕынан өтөрү көрөн олорбута. Тигиилээх Дьөгүөссэ бу аҕыйах кэмҥэ олус чугастык ылыммыт, аҕа саастаах, олох ыарахаттарын хоһууннук күрсүбүт үтүө киһи, Манчаары сүбэтин ылыммыта.

МЭҤЭДЬЭК ЫҺЫАҔА

Сарсыныгар туох да буолбатаҕын курдук Дайыла Күөгэлэп ыһыаҕар айан суолун туппуттара. Тигиилээх Дьөгүөссэ Манчаарыга саастаах киһи диэн атын мииннэрэн, бэйэтэ сиэлэн айаннаабыттара. Манчаарыны Улгуктакааҥа, дьонугар-сэргэтигэр аҕалан маанылаан хоннорбута.

Дьоно Дайыла Күөгэлэп ыһыаҕар, Бэттиэмэ алааһыгар бараары оҥосто сылдьаллара. Сэһэргэһэн хойутуу утуйбуттара. Сарсыарда ааттаах эрдэ убайа Холтоһун Дьөгүөссэ кэлэн, атын атаҕа дэҥнэммитин кэпсээбитэ. Онон Тигиилээх Дьөгүөссэҕэ били айааһаабыт, ыҥыырга үөрэппит соноҕоһун тутан, Дайыыла Күөгэлэпкэ уталыппака илдьэрин туһунан эппитэ. Онон Тигиилээх Дьөгүөссэ эрдэ хомунан, Холболоох алааһыгар баар хааччахтан ол соноҕоһу тута, атын миинэн айанната турбута.

Дьөгүөссэ убайыгар Холтоһуҥҥа, Манчаарыны сирдээн илдьэригэр көрдөспүтэ.
Оттон Бэттиэмэ алааска ыһыах тэрээһинэ буолаары, Дайыла Күөгэлэп дьаһалынан, турардыын-турбаттыын, чаҕардар, үлэһит уолаттар бары түбүк бөҕөтүгэр умса-төннө түһэ сылдьаллара.

Бэттиэмэ алаас арҕаа өттүгэр, кэрии тыа саҕатыгар сүүрбэччэкэ сэргэ, халлааҥҥа өрө харбаһан кэчигирэһэн тураллара. Ол сэргэлэргэ ыалдьыттар кэлэр сирдэригэр чэчири сэлэлии анньыбыттара. Саҥа 1860 сыл диэн суруктаах аарыма сэргэ, туруорулларга ананан хаһыллан бэлэмнэммит сиригэр, ойуу-мандар буолан кылбайа сытара. Бу дьэрэкээнник мандардаммыт сэргэни Өлүөхүмэ Аанньааҕыттан, Дайыла Күөгэлэпкэ дьиэ тута кэлэн баран олохсуйа хаалбыт, Анньыыhын диэн маһы хаамтарбат эрэ уус оҥорбута. Киин түһүлгэ Аар баҕаҕа ситии быалаах саламанан симэнэн ыһыах көстүүтүн дьоһуннаах киэргэлэ буолан турара. Күөх окко сири иһит багдаллан, аттыгар симиир, көҕүөр иһиттэр, саар ыаҕастар толору көөнньүбүт кымыһынан күүгэн анньан тураллара. Араас чорооннор бииртэн биир «мин бэппин» дэспиттии быакаспыттара. Үтэһэлээх эттэр, ас арааһа ыалдьыттарын кэтэһэн, күөх отунан сабыллан, Саха күүтүүлээх ыһыаҕа саҕаланара буолбута. Ыраахтан-чугастан ким аттаах, ким оҕустаах, ким сатыы дьон-сэргэ тоҕуоруйа мустан барбыта.

Тигиилээх Дьөгүөссэ Дайыла Күөгэлэп сорудаҕынан, били үүт кэрэ соноҕоһун сэтиилэнэн кэлбитэ. Онуоха ол соноҕоһу чаппараахтаан, дэпсэлээн, ыҥыырдаан толору симэхтээн баран Моҕол ураһа кэннигэр баар сэргэҕэ, саһыара баайан кэбиспиттэрэ.

Тигиилээх Дьөгүөссэ ыһыах аатыгар саатар били сэнэх соҕус таҥаһын таҥныбакка кэлбит буолан, кыбыстан дьонун көрдүү барбыта. Хата ийэтэ уларыттар таҥаһын аҕалбытын ылан, үөрэ-көтө кэтэн кэбиспитэ. Онтон Манчаарыны батыһыннаран, ыһыах тэрийэр Бэттиэмэ алааһын муҥур тойонугар Дайыла Күөгэлэпкэ илдьибитэ. Дайыла Күөгэлэп Манчаарыны олус долгуйа көрсүбүтэ. Кини эдэр кинээстии да сылдьыбыт кэмнэригэр, бу кырдьа да барыар диэри бэйэтэ билэринэн «бөө» диэн кэлбитэ. Ол бэйэтэ, Манчаары үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй, уоттаах харахтара өтөрү көрбүтүттэн дьигиһис гынан ылбыта. Сүрүн баттаппыта, ол да буоллар бэйэ бодотун тардынан, түс-бас киһи быһыытынан соргу дугуйсан, барҕа баардыйдаһан, илии тутуһан эҕэрдэлэспитэ. Тигиилээх Дьөгүөссэ ону бэлиэтии көрбүтэ. Кини киһини өйдүүр буолуоҕуттан Дайыла Күөгэлэби туохтан да толлубат курдук саныыра. Бэл кэлин сааһыран кинээстээн бүтэн да баран, араас таһымнаах сугулааннарга, мунньахтарга Дайыла Күөгэлэби ким да утары саҥарбат үһү, диэни истэрэ.

Араас нэһилиэктэртэн тойон-хотун, дьон-сэргэ, кыра-кыаммат да тоҕуоруйа мустубута. Аар баҕах сэргэни алгысчыт үөһээ Үрдүк айыылартан көрдөһөн-ааттаһан, аал уокка айах тутан, алгыс алҕаабытын кэнниттэн, туруору аспыттара. Онтон түһүлгэлэринэн төбүрүөннээн дьон-сэргэ орун оннуларын булунан аҕа, ийэ уустарынан тарҕаһан олорбуттара. Ыһыах туох баар сиэрин-туомун толорон, киин түһүлгэҕэ тоҕус сиринэн томторҕолоох Тойон айах чорооҥҥо кутуллубут, кырылыы кыынньар кымыһынан, ытыктанар ыалдьыттарга айах туппуттара. Дайыла Күөгэлэп маанылаах тойон түһүлгэтигэр араас нэһилиэктэр кинээстэрэ, олор истэригэр Малдьаҕар кинээһэ Маппыгый эмиэ баара. Кини Манчаарыттан дьалты, тэйиччи тутта сылдьыбыта. Манчаары аттыгар Тигиилээх Дьөгүөссэ сылдьарын көрөн, били быраатыгар Ыадалбаҕа ыар ыалдьыт буоларыгар сылдьыспыт, эр бэрдэ буоларын сэрэйбитэ. Күтүр эчи үрдүгүн, бөҕөтүн, модунун диэн толло көрбүтэ.

Оонньуу, күрэс, хары хапсыы, бүлтэс былдьаһыы, оһуохай барыта бэрт тэрээһиннээхтик, олбу-солбу ыытыллан испитэ. Тигиилээх Дьөгүөссэ Дьаархан быһыйын кытары сырсан, кыайан мүһэ туппута. Киэһэ сөрүүн түһүүтэ ат сүүрдүүтэ буолбута. Онно Тигиилээх Дьөгүөссэ атын Холтоһун кыра уола сүүрдэн, тэҥнээҕин булбатаҕа. Мэҥэдьэктэр аттара үрдүк арҕастаахтара модьу-таҕа быһыылаахтара-таһаалаахтара. Ону дьон-сэргэ бары бэлиэтии көрбүттэрэ. Ол барыта Сиэллээх Өһүргү сиэнигэр Хатыы Боотурга эппит кэс тылыттан саҕаламмытын, аҕыйах кырдьаҕастар эрэ өйдүүллэрэ. Оттон Дайыла Күөгэлэп өбүгэлэрин ыра санааларын олоххо киллэрэргэ утумнаахтык ылсан, Мухтуйаттан тиийэ мэнэйдэһэн, Мэҥэдьэк сылгытын хаанын тупсарарга кэскиллээх үлэни, дьаныһан туран ыытара. Онон Мэҥэдьэк аттара харахха быраҕыллар буолан барбыттара. Онно биллэн турар Холтоһун Дьөгүөссэ быраатын Тигиилээх Дьөгүөссэлиин, үгүс сыраларын биэрбиттэрэ.

Манчаары Баһылайы Дайыла Күөгэлэп бэркэ маанылаан ыалдьыттаппыта. Дьоннор аатырбыт Манчаарыны дьэ дуоһуйуохтарыгар диэри көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Үгүстэрэ толлон ыраахтан одуулаһаллара. Ити курдук ыһыах үс күн ньиргийэн-ньаргыйан, дьоннор астынан тарҕаспыттара. Манчаары Баһылай маннык ыһыахха көҥүл, дуоһуйа тыынын таһааран, кырдьаҕастары кытары сэһэргэһэн, ырыатыттан тойугуттан да иһитиннэрэн, дьон махталын ылбыта. Манчаары, бу баччалаах үтүө тэрээһиннээх ыһыахха күндү ыалдьыт быһыытынан ыҥыран сырытыннарбытын иһин, Дайыла Күөгэлэпкэ махтаммыта. Онуоха Дайыла Күөгэлэп Манчаарыга бэйэтигэр хардары махтаммыта, уонна Тигиилээх Дьөгүөссэҕэ иҥнэх гынан тугу эрэ сибис гыммыта. Тигиилээх Дьөгүөссэ өс киирбэх Моҕол ураһа кэннигэр баран, сүтэн хаалбыта. Онтон бэрт сотору үрүмэччи маҥан үрүҥ, толору симэхтээх, ыҥыырдаах аты сиэтэн аҕалбыта. Дайыла Күөгэлэп тиийэн аты үүнүттэн ылбыта.

Соһуйан, дьиктиргээн турар Манчаары Баһылайга, атын сиэтэн аҕалбыта уонна:

-Дьэ Манчаары Баһылай, бу ыһыахпар кэлэн мааны ыалдьыт быһыытынан сылдьыбыккар, сэргэх ыллыктаах тылгар-өскөр, доллоһуйар тойуккар сүгүрүйэн туран, бу симэхтээх аты бэлэх биэрэбин. Саас ылан эрэр киһитэ буоллаҕыҥ дии, атах тардыстарга туһалаах буоллун диэн биэрэбин, – диэбитэ.

Онуоха Манчаары хараҕа уоттана түспүтэ, Дайыла Күөгэлэпкэ сүгүрүйэн махтаммыта. Ол да буоллар маннык саҥалаах буолбута:
-Дьэ Дайыла кырдьаҕас бэлэҕиҥ иһин улаханнык махтанабын. Төһө да кырдьан сорсуйан сырыттарбын бэйэбин биллэрэр санаалаах кэлбитим. Ол гынан баран киһилии сыһыаннаспытыҥ, маанылаабытыҥ иһин уонна бу эдэр Тигиилээх Дьөгүөссэттэн, эн тускунан үтүө тыллары истэн туттуннум, -диэбитэ.

Дайыла Күөгэлэп хайдах эрэ курус гынан ылбыта. Онтон бу үлүгэр олоҕун үтүө сылларын, батталы утары барбыт уонна буруйун-сэмэтин хаатырганан, түрмэнэн, сыаптаах хандалыга сытан боруостаабытын санан өһүргэммэтэҕэ. Чаҕардарын ыҥыран ыһыах аһынан толору симиллибит бэрэмэдэйи өйүө гынан, ыҥыырыгар төргүүлүү баайтарбыта. Манчаары Малдьаҕарга аттаныан иннинэ, Тигиилээх Дьөгүөссэни эҥил баһыттан умсаннары тардан сүүһүттэн сыллаан ылбыта уонна кэс тылын этэрдии:
-Дьэ эр бэрдэ, кэнэҕэһин да бар дьоҥҥун хараанныыр үтүө ыччаттаныаҥ. Мин эппиппин долоҕойгор үчүгэйдик хатаан кэбис, -диэбитэ.

Манчаары Дайыла Күөгэлэпкэ дуоһуйа ыалдьыттаан, сэргэхсийэн, симэхтээх ат бэлэхтэтэн, кэһии төргүүлэнэн ыҥыырдаах атын миинэн, Малдьаҕарга аттаммыта.

Сыллар-күннэр ааһан ити ыһыах номоххо киирбитэ. Манчаары Баһылай Күөх Ньурба Малдьаҕарыгар уон биир сыл көс олоххо олорбута. Ол олорорун тухары, олохтоохторго сүбэтинэн-аматынан, үтүө майгытынан, ырыатынан-тойугунан ытыктабылларын ылан нус-бааччы олорбута. Киниэхэ дьон-сэргэ бэлэхтээннэр уонча ыанар ынахтаммыта. Олор отторун дьон көмөтүнэн оттоон, сүөһүлэрин ииппитэ. Бу орто дойду оһоллоох-охсуһуулаах, одорууннаах олоҕун үтүө сылларын хаатырга хайыҥнаах, түрмэ түктүйэлээх, сырҕан кыыл курдук сыап кэлгиллиилээх атаарбыта.

Ол гынан баран кырдьар сааһыгар, Малдьаҕарга көскө ыытыллан үйэтин тиһэх сылларын, эдэр кэргэнинээн Мототтолуун сынньалаҥнык олорон, кини сылаас ньилбэгэр сырдык тыына быстыбыта. Өлүөн иннинэ төрөөбүт Арыылааҕын буорун оҕус хабаҕар аҕалтаран, ахтылҕаннаах төрөөбүт дойдутун буорун сыттыы сытан, дьабыныгар көппүтэ. Тигиилээх Дьөгүөссэ, убайа Холтоһун Дьөгүөссэлиин кэлэн Манчаары Баһылайы тиһэх суолугар атаарсыбыттара.

***

“Хаҥаластан хааннаахтар, Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона” историческай арамаантан быһа тардыы.

Уйулҕан.