Саха уус-уран литературатыгар сүҥкэн кылаат – «Ньырбакаан» арамаан

Саха уус-уран литературатыгар дьоһун, сүдү суолталаах  айымньы суруллубатаҕа ыраатта. «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» Николай Лугинов историческай арамаана 2000 сыллаахха суруллубута. Ол иннинэ Далан «Тыгын Дархан» арамаана 1993 сыллаахха тахсыбыта.

Арааһа, маннык дириҥ ис хоһоонноох айымньылар норуот уустук кэмигэр суруллаллар быһыылаах.

Дьэ, үйэ чиэппэрэ ааспытын кэннэ, Бүтэй Бүлүү хонноҕор, тыа сиригэр бүгэн олорон Д.Н.Пономарев-Дьолуолаах   «Ньырбакаан» диэн туох да бэртээхэй арамааны суруйан таһаарда! Аахпыт эрэ барыта «һык» гына түстэ. Ааттыын да Дьолуолаах эбит, доҕор! Ол иһин этэллэр эбээт: норуот өркөн өйө, ыраас ыра санаата, куорат быыллаах уулуссаларыгар, таас кыйма оргулларыгар буолбакка, сиккиэр тыал бигээн ылар бүтэй алаастарыгар, хойуу оттоох сыһыыларыгар, хомуһунан хаймыыламмыт соболоох көлүччэлэригэр, сүдү эбэлэри угуттуур дьэҥкир үрэхтэригэр – тыа сиригэр иҥэн сытар диэн.

Бу арамаан саамай кэрэхсэтэрэ – идиэйэтэ, тумус санаата.

Далан «Тыгын Дархан» арамаана саха литературын ХХ-с үйэтин көмүс фондатыгар биир чиҥ миэстэтин ылан үйэтитилиннэ.  Дьэ, бу арамаан сүрүн идиэйэтин, 32 сыл буолан баран, норуоту түмэр күүс туох буолуон сөбүн, норуот иннигэр ытык иэс диэн тугун-ханныгын, былаас уонна норуот сыһыана туохтан тутуллан, тугунан үүйүллэн турарын ыйдаҥардан ыраҥалыыр санаа үктэлигэр –  «Ньырбакаан» арамааан  таһаарда!

***

ДЬОЛУОЛААХ

Ааптар Дмитрий Николаевич Пономарев-Дьолуолаах литератураҕа киирбитэ 10-ча эрэ сыл буолбут, бэйэтэ Ньурба Күндээдэтигэр олорор. «Аҕам кэпсээннэрэ таах хаалан хаалыахтара дуо, пенсияҕа тахсыбычча суруйан үйэтиппит  киһи», –  дии санаан бастаан «Аҕам кэпсээнэ» диэн айымньыны суруйан хаһыакка ыыппыт.

«Кыымнар»  хаһыат балаһатыгар батара сатаан эргим-ургум тутан баран, бэйи, хайдах да кылгатыллыбат кэпсээн эбит диэн «Күрүлгэн» литературнай сурунаалга биэрбиттэр. Онон бастаан «Күрүлгэҥҥэ» бэчээттэммит. Эрэдээктэр Арчылан төлөппүөннээн баран, туохтаах эрэ эбиккин, доҕор, суруй, кэтэһиэм диэбит. Ону туоҕум кэлиэй, көннөрү суруйдум диэбит. Ол да гыннар хас да кэпсээни, сэһэни суруйбут, аҕыйах тираһынан бэйэтин үбүнэн дьоҕус кинигэлэри бэчээттэтэн таһаарбыт. Дьэ, онтон кинини, талааҥҥа муннуларыгар сыттаах дьон –  «Бичиктэр» («Айардар») булан ылаллар уонна кинигэлэрин таһааран бараллар. Чурапчылар хоту көспүт түгэннэриттэн «Биһик» диэн айымньыта бастыҥ проза номинацияҕа кыайар. Бэл, эр дьон ытыы-ытыы ааҕар. Сол курдук киһини итэҕэтэр, долгутар айымньы тахсар. Аныгы саха литературатыгар талааннаах суруйааччы кылбас гыммытын туоһута буолар.

Дмитрий Пономарев «Дьолуолаах» диэн псевдонима соһуччу кэлбит. «Дьолуолаах» диэн кинигэтин сүрэхтэниитин биһирэмигэр Ньурбатааҕы библиотека үлэһиттэрэ улахан баҕайы плакатка тилэри «Дьолуолаах» диэн суруйаллар. Көрбүт дьон, бай Миитэрэйбит Дьолуолаах диэн псевдоним ылыммыт эбит дии санаабыттар. Онуоха «бэйи, суруйааччы быһыытынан аат ылыныам, оҕо сааһым соччо дьолуота суоҕа, кырдьар сааспар Дьолуолаах да буолуом» дии санаабыт. Сол курдук Дьолуолаах диэн айар аат ылыммыт. Аатыҥ көмөлөһөр быһыылаах дуо диэн ыйыппыкка: «Бэккэ сылдьабын», – диир.

Дмитрий Николаевич төрөөбүтүнэн Мэҥэ Хаҥалас Үһүс Мэлдьэхситин нэһилиэгэ (Томтор сэл.). 1,5 саастааҕар ийэтэ өлөн хаалбыт. Аҕата 1904 сыллаах төрүөх эбит. «Таҥараҕа тиксибит оҕонньор», – диир. Сэриини, суту, кыһалҕаны, былаас уларыйыытын, саҥа олох кэлэрин, Аҕа дойду сэриитин этинэн-хаанынан ааспыт киһи. Сэриигэ ылбыт бааһа көбөн Миитэрэй төрүөн иннинэ икки хараҕынан көрбөт буолбут. Дьэ ол курдук икки уу кырбас уоллаах огдообо хаалаахтаабыт. Ийэлэрэ өлбүтүн кэннэ аҕатын убайыгар  Төҥүлү Тумулугар дьукааҕынан көһөллөр. Миитэрэй кыра эрдэҕиттэн аҕатыгар харах буолан сирдээччинэн сылдьар. Тохсус кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, 1973 сыллаахха, аҕата  өлөр. Убайынаан иккиэн төгүрүк тулаайах хаалаллар.

Аны Хараҕа көһөр. Баччаҕа диэри дьукаахтаспыт ыаллара сэттэ оҕолоохтор, онно эбилик буолламый диэн ийэтин бииргэ төрөөбүт эдьийигэр көһөр. «Уолаттардаах этилэр, биир үксүн кинилэргэ таласпытым», – диир. Миитэрэй армияҕа сырыттаҕына бииргэ төрөөбүт убайа ууга түһэн быстах дьылҕаланар. Ити 1977 сыллаахха. Турбутунан чороҥ соҕотох хаалар.

Армия кэнниттэн Хараҕа төннөр, онно сылдьан 22 сааһыгар Ньурба кыыһын ойох ылар уонна Күндээдэҕэ көһөн барар. «Убайым кэргэннээх этэ, оҕолоро Сунтаарга бааллара, биир үксүн кинилэргэ чугас буолаары Күндээдэҕэ көспүтүм, – диир.

«Үөрэх чааһыгар тырахтарыыс үөрэхтээхпин, онтон Тыа хаһаайыстыбатын техникумугар «зоотехник-тэрийээччи» идэтигэр үөрэммитим. Интэлигиэн буолбатахпын», – диэн күлэр.

Дьэ, эрэйи эҥэринэн тэлбит, тулаайах буолар кыһалҕатын этинэн-хаанынан билбит, оҕо, эдэр сааһыттан чугас дьонун сүтүгүн сүрэҕэр түһэрбит, хара үлэҕэ миккиллибит, олох араас дьүһүнүн, сытын-сымарын билбит эрэ киһи маннык улахан айымньыны суруйан таһаарыан сөп буоллаҕа. Өрүү күҥҥэ-күөнэххэ, далбарга сылдьыбыта буоллар, киһини итэҕэтэр суруйуулары суруйуо, айыа этэ дуо? Олох саарбах.

Билигин кини аҕатын кэпсээннэрин оттомуран ситэ-хото токкоолоспотоҕун, сэҥээрэн элбэҕи сэһэргэспэтэҕин мыына саныыр. Тохсус кылааска үөрэнэр оҕо өссө итиччэ бэрсиһиннэрэн, баччааҥна диэри өйүгэр хатаан илдьэ кэлбитин киһи сөҕөр. Чуолаан аҕатын кэпсээннэриттэн сиэттэрэн литератураҕа киирдэҕэ эбээт. Онон Дмитрий Николаевич этэргэ дылы суруйааччы буолар дьылҕата таайан, олоҕо эрийэн-мускуйан, араас араҥатын көрдөрөн, муудараһын иҥэрэн, бэйэтэ анаан иитэн, такайан таһаарбыт дии саныыгын.

-Аҕам 1973 сыллаахха, 69 сааһыгар  суох буолбута. Кини кэпсээнин туһанан айымньыларбар киллэрбитим үгүс. Тыа сиригэр, саха олоҕор туттуллар малтан-салтан, сиэртэн-туомтан саҕалаан үлэҕэ-хамнаска, өйгө-санааҕа тиийэ, – диир.

***

«НЬЫРБАКААН» АРАМААН

-Дьэ, доҕор «Ньырбакаан» арамаан ажиотаж таһаарыа диэн сэрэйбитиҥ дуо?

-Төрүкү сэрэйбэтэҕим. Соһуйдум. Иккис дойдум буолбут ньурбаларбар тугу эмэ үйэлээҕи суруйан бэлэхтээбит киһи дии санаабытым…

-Онтуҥ бүтүн саха норуотугар БЭЛЭХ буолла. Өр да кэтэспиппит маннык айымньы тахсарын!

-Бастаан «Омолдоон олоҕо» диэн кинигэбин бэчээттэтэ аҕалбытым. Ньырбакаан улахан уолун Ырыа Быркыҥаа кыра уолун туһунан. Ол сылдьан «Ньырбакаан» суруллан хаалла. «Айардарга» аҕалбыппын Ньырбакаан – эрдэ төрөөбүтүнэн, ийэ да буоларын быһыытынан эрдэ тахсар диэн «Ньырбакааны» бэчээттээтилэр. Омолдоон кэлин тахсыа диэн быһаарбыттара.

-Суруйааччылары олус ытыктыыр дьонум. Историческай арамааннары суруйар суруйааччылары букатын даҕаны атын оҥоһуулаах, айдарыылаах дьон дии саныыбын. Хайдах, туох санааттан, буолаары буолан Далан курдук улуу суруйааччы айымньытын салгыыр, сайыннарар санаа киирбитэй?

-«Дьолуолаах» кинигэм биһирэмигэр (2018 с.) ыйытан тураллар: «Ньурбаларгар анаан тугу эмэ суруйар толкуй баар дуо?» – диэн. Ону: «Баар. Ол эрээри күннээҕини буолбакка, тугу эмэ үйэлээҕи айан хаалларбыт киһи дии саныы сылдьабын», – диэбитим. Оннук да толкуйдуу сылдьар этим. Онуоха доҕотторум  кыраайы үөрэтээччилэр, историктар Борис уонна Виктор Борисовтар: «Омолдоону суруй, матырыйаалынан хааччыйыах этибит», –  диэн эппиттэрэ. Бастаан, ити эппитим курдук, чаппандалар төрүттэрин Омолдоон туһунан суруйбутум, онтон аны Ньырбакааны ылсыбытым.

Бастаан дьон ылынара дуу, суоҕа дуу диэн салла саныыр этим. Онтон Даланы кытары булгуччу тэҥниэхтэрэ, бэйэм туспар буолбакка аны Далан туһугар долгуйбутум: мин мөлтөхтүк суруйан Далан айымньытын сымсатан кэбиһиэм диэн. «Ньырбакаан» Далан «Тулаайах оҕотун» салгыыта буолар буоллаҕа. Онтон үлэлээн киирэн барбыппар куттанарым сыыйа сүтэн-симэлийэн барбыта.

-«Омолдоон олоҕо» уонна «Ньырбакаан» арамааннар идиэйэлэрэ майгыннаһар дуо?

-«Омолдоон»  атын тиэмэлээх. Нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ уонна саҥа кэлэллэрин утаа быыһык кэмҥэ олорбут киһи. Дьаһаах кинигэтигэр «Омолдоон Быркы» диэн суругу булан тураллар. Быркыҥаа уола Омолдоон диэн эттэхтэрэ.

«Ньырбакааны» суруйуом иннинэ Виктор Борисов улаханнык көмөлөспүтэ. «Россия – моя история» түмэл үлэһитин быһыытынан Туймаадаҕа, Эркээнигэ Тыгын Дархан, Мунньан Дархан олорбут сирдэрин кэритэн дьоҥҥо экскурсия оҥороро.  Куллатынан барытынан сылдьыбыппыт.

-Арамааҥна кэпсэнэр Туймаада Ытык күөлэ ханан баарый?

-Чочур Мыраан аннынан улахан күөл баар, арыылардаах эҥин. Ити Тыгын Дархан сайылыга. Сорохтор кыстыга дииллэр да, мин сайылыга диибин. Тоҕо диэтэххэ кыстыга элбэх киһи түмсэн олорор сирэ киэҥ буолуохтаах, күннээх күөлэһийгэ Сайсарыга кыстыктанан олорбут буолуохтаах.

-Тэҥҥэ сылдьыспыт, олорсубут курдук итэҕэтиилээхтик суруйбуккун. Үтүмэн элбэх архыып докумуоннарын, норуот номохторун, үһүйээннэри аахтаҕыҥ. Маннык эбит диэн өйгөр оҥорон, айан суруйаҕын дуу, эбэтэр инсайт курдук кэлэр дуу?

-Историческай айымньыны суруйаргар архыып матырыйаалын хайаан да көрүөхтээххин. Омолдоону суруйарбар Ньырбакааны кытары билсэн, ааҕан бардаҕым. «Ньырбакаан удьуордара» диэн Николай Тарасович Степанов үчүгэй баҕайы үһүйээннэри тиспит кинигэлээх. Дьэ ол кинигэни  умса-тиэрэ быраҕа сылдьан, сыттааан-сымардаан,  илдьирийиэр диэри хаһан аахпытым.  Ньырбакаан бэйэтин туһунан туох да суох кэриэтэ этэ. Арай «Ньырбакаан диэн дьахтар үс уолун кытары Туймаадаттан кэлбит. Урут туматтартан кыргыллан, тыынын куоттаран Туймаадаҕа тиийбит, Мунньан Дархаҥҥа одьулуун ойох буолбут, онтон үс уолу төрөтөр» диэн. Ити барыта Далан «Тулаайах оҕотугар»  уонна «Тыгын Дарханыгар» баар.

Онтон Тыгын Дархан инилэрэ убайдарын кытары туохтан иирсэн Кыйаар дойдутугар көспүттэрин туһунан үһүйээннэргэ бэрт судургутук кэпсэнэр. Элиэ кынатын аайы ини-биилэр хайдах өстөһөн туруохтарай диэн санааттан сиэттэрэн толкуйдаан барбытым. Улуу өйдөөх-санаалаах дьон кыра аайы иирсибэтэхтэрэ чахчы, туох эрэ улахан баар быһыылаах, Ньырбакаан хайаан да көҥүлүн былдьатыан баҕарбатах буолуохтаах диир санааттан арамаан сюжетын сайыннарбытым.

Оччотооҕу кэми ким да көрөн турбута суох. Уостан уоска бэриллибит номох уларыйан-тэлэрийэн, эбиллэн-сабыллан, бастакы төрүөтэ умнуллан, шифр эрэ быһыытынан кэлиэн сөп. Аны Ньырбакаан бэйэтин туһунан тэнийбит сиһилии кэпсээн да суох. Инньэ гынан оҥорон көрөр дьоҕургун, өйгүн холбуугун. Ол түмүгэр  Ньырбакаан уобараһын айан таһаардаҕым.

-Төһө өр суруйдуҥ?

-Икки сыл. Балтараа сыл сүрүн этин суруйан баран, сыл аҥаара нарылааһыныгар, чочуйуутугар барда.

-Суруйар кэмҥэр туох да мистика суох этэ дуо?

-Ээ суох, кэбис, доҕор (күлэр). Сюжеттарбын толкуйдуубун, онтон күннээҕи түбүк быыһыгар диалогтарбын өйбөр оҥорон көрөбүн. Маннык этиэн сөп, эбэтэр маннык… уларытабын-тэлэритэбин. Оччотооҕу кэмҥэ маннык буолуон сөп… Түүн хата утутар этилэр. Арамааммын ылсыам иннинэ Куллатыга тиийэн сиэр-туом оҥорон көҥүллээҥ диэн көрдөспүтүм.

-Дьахтар психологиятын суруйаргар кэргэниҥ сүбэ-ама буолбута дуу? 

-Суох, барытын бэйэм кэтээн көрүүбүттэн суруйбутум. Дьахтар уобараһын  урут аахпыппыттан, бэйэм эдьийдэрим, саҥастарым, кыыс-дьахтар аймахтарым тылларын-өстөрүн, тутталларын-хапталларын өйдөөн көрөн онтон таһаардаҕым.

-Кинигэ биһирэмигэр биир дьахтар «уруккуну хаһыы, уруккуга төннүү» диэбитин татым сыана дии санаатым. Дьон сүрүн майгыта уларыйбат ээ. Бириэмэ эрэ фон курдук уларыйар. «Ньырбакаан» арамаанынан сирэйдэнэн билигин буола турар балаһыанньаны көрүөххэ сөп. «Ньырбакааҥҥа» да, Далан «Тыгын Дарханыгар» да баһылык уонна норуот өй-санаа өттүнэн улаханнык араастаһара ойууланар. 

-Тыгын Дархан бэйэтин үөһэттэн аналын ситэри оҥорбот. Кини илинэн Улуу Или тэрийэ сатыыр. Аҥардастыы күүс өттүнэн күөнтээн барбыта буоллар, түргэнник холбуох этэ. Ону кини эйэнэн, тылынан өйдөтөн холботолуу сатыыр. Аҕа уустара ону бары өйдөөн быстыбаттар, бэйэтэ байаары, баттаары холботолуу сатыыр диэн. Кинилэри кэпсэтэ сатаан үлүгэрдээх бириэмэни сүтэрэр.

-Норуот өйө-санаата уһукта, уһуну-киэҥи саныыр таһыма сайда илик буоллаҕа?

-Итинник диир кини.

-Оччотугар Тыгын Дархан кыайан ситиспэтэҕин Кыйаар дойдутугар тиийэн кини инилэрэ – Ньырбакаан уолаттара ситиспиттэр диэххэ сөп дуо? Олохтоох биистэри эйэнэнэн холботолоон?  

-Оччотооҕу дьону ыраҥалаан көрбүт суох эрээри хаан тохтуу суоҕун үһүйээннэр кэпсииллэр. Иккиһинэн, ол дойдуга сүрүн улахан биистэр туматтар этэ буоллаҕа. Кыра биистэр бааллар эрээри, олор көс дьоно, табанан, булдунан, балыгынан олороллор, улахан хаанымсахтара суох. Кинилэри «туора уустар» диэн суруйабын: тигиилээх сирэйдээхтэр, дьүкээгирдэр буолуо… элбэхтэр.

Туматтар Улахан Күөл (билиҥҥи Ньурба куората турар сирэ) тула олорон кими да чугаһаппакка аҥардастыы баһылаан олороллор. Инньэ гынан Кыйаар сиригэр олохсуйбут киһи да суох. Үөстэн тахса сатыыр дьону эмиэ сэриилииллэр. Онон кыайан олохсуйбакка төттөрү түһэллэр. Бүлүү кытыытынан эҥин эрэ быгыалаан олохсуйа сатыыллар. Мин суруйуубар – туматтар мөлтөөн биэрбит кэмнэрэ. Эр дьоно, турар уолаттара элбэх кыргыһыыттан аҕыйаан иһэллэр. Аны төрүөхтэрэ үксэ  кыыс оҕо. Сэттэрэ-сэлээннэрэ, аньыылара-харалара таайан. Ол мөлтөөн ахсаабыт кэмнэригэр Ньырбакааннаах тиийэллэр.

-Быркыҥаа Боотурдаах туматтары эккирэтэ сылдьан кыргыбаттар. Дьонун тобохторун кытары ньалбанан өрүс устун түһэ турбуттарын көрөн: «Ханна тиийэн олохторун булаллар?» – диэн сонньуйа көрөллөр. Аны тумат баһылыгын Бэтчимэ Хоһууну аатын-суолун ытыгылаан анараа дойдуга, ол омук сиэринэн утаараллар. Ким да өстөөхпүн өһөрдүм диэн соргу көтөхпөт. Бу ааҕааччыны долгутар уонна толкуйдатар түгэн. Өстөөҕү кытары өйдөөһүн…

-Хас биирдии киһи, омук бэйэтэ кырдьыктаах буоллаҕа.

Арамаантан быһа тардыы: «Бу Орто дойдуттан өссө биир омугун туһугар охсуһан, аат-суол туһугар кыттыһан эрдээхтик өстөөх сэбиттэн охтубут хоһууҥҥа эр киһилии, туох даҕаны аймалҕана суох, муҥнаах-буруйдаах аатыгар санньыйан иһийэн турбуттара». 

***

НЬЫРБАКААТТАР КӨҤҮЛ ОМУКТАР.  Ньырбакаан көҥүлү өрө тутар

-Быркыҥаа Боотур Кыйаар дойдутугар тиийэн баран илдьэ кэлэн иһэр дьонугар көҥүлү уонна тэҥ быраабы биэрэр. Ол аата Улуу Или тэрийии сүрүн бириинсибэ оннук буолуохтаах?

-Оннук. Оччотооҕуга да Тыгынын эмиэ оннук майгынан Ытык Сүбэни тэрийэр.  Ытык Сүбэ быһаарыытынан олороллор.  Сахалары барыларын түмтэҕинэ – судаарыстыбаннас үөскүөхтээх этэ. Кини итини киллэрэ сатыыр. Сөптөөх дьаһаныыны ылан баран кыайан олоххо киллэрбэккэ хааллаҕа.

-Аныгы да судаарыстыба тутулугар барсар холобур буолбаат? Көнүл уонна Тэҥ быраап. Баҕа өттүнэн холбоһон Или тэрийии хаһан баҕарар туруктаах буолар. Иккиһинэн, судаарыстыба туруга киһи киһиэхэ сыһыаныттан эмиэ тутулуктаах. Киһилии сыһыаны көрдөрөҕүн. 

-Дойду күүһүн туох онороруй? Хас биирдии киһи, ыал, аймах, уруу, уус, улуус – бүтүннүү бары биир өйдөбүллээх буоллаҕына модун судаарыстыба үөскүөхтээх. Ону барытын сиэрдээх, халбаҥнаабат, тулхадыйбат сокуон хааччыйыахтаах. Сокуон мэкчиргэ төбөтүн курдук буолбакка, биир сүрүннээх, сүнньүлээх буолуохтаах.

-Сиргэ сыһыаннаан олус үчүгэйдик киллэрбиккин: «Сир баар – саамай күүстээх». 

-Сир – саамай тыын күүс. Туоҕа Баатырдаахха тиийиитигэр Быркыҥаа эмиэ итини өйдөөн тиийэр. Бүлүүгэ Мэҥэттэн тиийэн олохсуйбут Чоргул Тиэргэн үчүгэй сири барытын хойгуо охсуталаан бэлиэтиир – бу дойду бас билэр киһилээҕин туоһулаан. Эн сирдээх буоллаххына оттооххун, оттоох буоллаххына сүөһүлээххин,  баайдааххын. Мин Быркыҥаалаахха өй угар буоллаҕым – сиргитигэр хойгуо охсон бэлиэтээҥ, Ытык Сүбэни тэриниҥ, мантан антах кэлэр дьон  Ытык Сүбэ олохтообут сиэрин тутуһуохтаахтар, баҕарбыттарынан бас-баттах барыа суохтаахтар диэн.

Ытык Сүбэҕэ киирбит дьон – Ил иитигэр киирэллэр – элитэ.

-Айымньыгар Тойон уус анала уонна норуот иннигэр ытык иэс диэн өйдөбүлү олус үчүгэйдик тоһоҕолоон киллэрбиккин. 

-Норуот иннигэр ытык иэс өйдөбүлэ ордук ханаластарга көстөр. Тыгын, аҕата Мунньан Дархан, абаҕата Улуу Ойуун Одуну – кинилэр уустара Тойон ууһа диэн ааттанар. Тойон уус – дьон-сэргэ туһугар олорор аналлаах. Кини инники сылдьыахтаах, кини норуотугар суон дурда, халыҥ хахха буолуохтаах, олоҕун толук уурарын да кэрэйбэт аналлаах.

-Тойон ууһа – хаанынан удьуорданар? 

-Хаанынан. Ол гынан баран эн атын хааннаах да буоллаххына, Тойон ууһун кытары уруурҕастаххына Ил иитигэр киирэн эн эмиэ тус эбээһинэһиҥ буолар. Холобур, Түлүөн Ойуун Тойон ууһугар күтүөт. Ол гынан баран омугун иннигэр ытык иэс сүгэн төрөөбүт Сиинэтиттэн арахсан Кыйаар дойдутугар көһөн барар.  Одуну көрүүлэммитинэн, ыраҥалаабытынан, ыйааһыннаабытынан кэнэҕэс барар дьоҥҥо суол хайаары, бэлэмнээри, чуҥнаары. Кинилэри күүтээри, кэтэһээри. Биһиэхэ маннык норуотугар бэриниилээх дьон наадалар, маннык саха салайааччылара наадалар.

-Ньырбакааннаах Кэрэмэс  ытык иэс туһугар тапталларын «умналларыгар» эмиэ ити хаан көстөр. Ньырбакаан бэйэтэ эмиэ туора уус Тойонун сыдьаана буоллаҕа.  Онон оҕолоро да, икки өттүттэн Тойон уус хааннаах буолан тахсаллар. 

-Ханнык баҕарар норуокка Ил иитэ – элитэ диэн баар. Үтүө холбоһон өссө үтүөнү үөскэтэр.

 –Былыргы бас-көс дьон аттыларыгар өрүү ойууттар бааллара?

-Булгуччу ойуун диэн буолбатах, ырааҕы өтө көрөр ийэ өйдөөх дьону аттыларыгар илдьэ сылдьаллар.

***

ДЬАХТАР УОННА ЭР КИҺИ

-Эр киһи – өй, дьахтар – сүрэх. Өй икки сүрэх икки холбостоҕуна эрэ үйэлээх үөскүүр. Тыгын Дархан ийэ амарах сыһыанын билбэккэ улааппыт эбит буоллаҕына, Ньырбакаан уолаттара ийэ тапталын толору билэн улааталлар. Ол иһин кинилэр сүрэхтэрэ ордук уйан диэххэ сөп дуо?

-Диэххэ сөп. Үтүө дьахтар – дьол. Кини олох муудараһын биэрэр. Эр киһини сымнатар, аһыныгас санааны угар, олох эмоциятын биэрэр.  Эр киһи аһаатым да тоттум диэ, дьахтар ол ас амтанын араара, сыаналыы үөрэтиэ. Олох кэрэтин өйдөөн көрөргө үөрэтиэ.

-Билигин геополитикаҕа патриархат баһылаан турар, аҥардастыы күүһүнэн өттөйүү. Ону сымнатарга дьахтар политиктар элбиэхтэрин наада буолуо дуу?

-Атын итэҕэллээх омуктарга дьахтары баттааһын наһаа күүстээх. Биһиэхэ төттөрү курдук. Мандар Уус да этэр буолбат дуо: «Саха Дьахтар таҥаралаах омук», – диэн. Дьиҥинэн, барыта гармоничнай, тэҥ буолуохтаах. Инники күөҥҥэ Аҕа, кини кэнниттэн Ийэ. Аҕа – күөн күүс, кини инники сылдьыахтаах,  ийэ – аргыый наллаан ол күүһү салайан биэриэхтээх.

-«Сүүрүк оҕустаах хоролорун хаана киирэн аһыныгастар» диэн айымньыгар баар. Тыгын Дархан бастакы ойоҕо хоролортон хааннааҕын ыйан туран.

-Далан сюжета, мин итини уларытар быраабым суох. Оттон үһүйээн быһыытынан, хоролор Кытай диэкиттэн кэлбит биис уустара, кинилэр күүһүнэн киирсиини утараллар. «Мунньахсыттар» («заседающие») дэнэллэр. Тылынан, эйэнэн дэми ылары ордороллор.

-Арамааҥҥар итэҕэл өйдөбүлэ саҕаланыаҕыттан тиһэх сирэйигэр диэри киирэ сылдьар. Саха – биир, систиэмэлээх итэҕэллээх этэ диэн.

-Ойууттар, удаҕаттар, отоһуттар, көрбүөччүлэр, алгысчыттар, ичээн дьон – бары биир итэҕэли тарҕатааччылар, ис хоһоонун тута сылдьааччылар. Сурук-бичик суох, онон үгэс, сиэр-туом, абыычай, тыл-өс нөҥүө итэҕэл тарҕанар. Тутталлара-хапталлара, олохторун дьаһаналлара – барыта итэҕэл өйдөбүлүттэн тахсар.

***

-Үс сүрүн дьахтар уобараһа – Тыаһааны, Айтыына, Ньырбакаан. Балартан дьиҥнээхтик Орто дойду дьахтарын толору дьолун билбит Ньырбакаан эрэ. 

-Оннук.

-Тыаһааны хараны букатын ылыммат. Онтон Орто дойду оҥоһуллуоҕуттан одуруннаах эбээт, Орто дойдуга үрүҥ да, хара да тэҥинэн баар. 

-Кини сиргэ түһүөн инниттэн үрүҥ күн үтүөтүн араҥаччылыыр эрэ аналлаах Айыы удаҕана. Абаҕата Одуну эмиэ итинник этэр. Хааны-сиини букатын утарар. Билигин соҕотоҕун кыайар кыаҕым суох эбит, онон кэлбит сирбэр төннөбүн диэн быһаарар. Антах харахтаахтар, бэттэх муруннаахтар кэлэр үйэлэрин кини өтө көрөр. Кини тугу талара – кини  көҥүлэ, КИҺИ көҥүлэ.

-Эр киһи тапталын билбитэ, буор кута алдьанан оҕо төрөппүтэ буоллар, баҕар, атыны талыа эбитэ буолуо?

-Уларыйыа эбитэ буолуо. Ол гынан баран  Ньырбакааннааҕы эккирэппит Чаллаайылааҕы хайдах кэһэтэлээбитэй? Суор Холлоҕос Ойууну хайдах үөрэппитэй? Үтүө санаа – мөлтөх санаа буолбатах, көмүскүүр да, көмүскэнэр да сүдү күүстээх.

-Бу арамааны гуманистическай айымньы диэхпин баҕарабын. Гуманизм – Киһитийии идиэйэтэ өрө тутуллар. 

-Сөп буоллаҕа.

-Тыгын Дархан кэлин моҕол ураһатыгар соҕотоҕун олорон инилэрин бэйэтиттэн тэйиппит алҕаһын билинэр. Ол аата тиһэх уһугар бэйэ икки ардыгар истиҥ сыһыан туохтааҕар да күндү буолан тахсар?

-Бэйэ алҕаһын өйдүүр эрэ киһи өйдүүр. Билинэр эрэ киһи билинэр. Ким да алҕаһын билиниэн баҕарбат ээ. Тыгын Дархан улуута итиннэ эмиэ көстөр.

Кини улахан миссиятын, улахан аналын умнан туран, Ньырбакаан уолаттара мин уолаттарым иннилэрин быһа түһэн солобун ылыахтара диэн тус интэриэһин өрө тутан кэбиһэн Быркыҥаалааҕы өһүргэттэҕэ.

***

БООТУРГА УҺУЙУУ

-Сахалар байыаннай дьыалаларын олус сиһилии суруйбуккун. Кырдьыга да бачча улахан сири-уоту баһылаан-көһүлээн кэлбит норуот байыаннай уһуйуута суох буолуон сатаммат. Ону көмүүлэргэ да көстөр боотурдар сэбиргэллэрэ, куйахтара туоһулуур. 

-Ол туһунан суруйуулар да бааллар (Ф.Ф.Васильев үлэтэ). Тыгын Дархан 200-чэкэ толору сэптээх-сэбиргэллээз идэтийбит  боотурдаах этэ диэн суруйаллар.  Тимир уустарбыт оҥоһуктарын да көрүҥ, булт-алт сэбэ-сэбиргэлэ эрэ буолбатах.

-Кинигэни ааҕа олорон олох хараххар киинэ курдук көрөҕүн. Киинэ буолара буоллар ыччаты тардыах этэ.

-Идиэйэтин уларыппакка усталлара буоллар киинэ да оҥордохторуна сириэм суох этэ. Саха барыта биир хааннаах, биир төрдүлээх. Биир итэҕэллээхпит, биир сирдээхпит-уоттаахпыт. Онон арахсар, атааннаһар төрүөппүт суох.

***

-Балаҕан ыйыгар тахсыбыт «Ньырбакаан» арамаан олорчу атыыга бүттэ, «Айар» кинигэ кыһата эбии бэчээккэ ыыттыбыт, Саҥа Дьыл иннинэ баҕар кэлиэ диэн эттэ. Салгыы «Омолдооҥҥун» күүтэбит. Онтон?

-«Ньырбакааҥҥа» хас да аһаҕас тиэмэни хааллардым. Быркыҥаа Боотур Ытык Сүбэни тэрийэн Кыйаар дойдутугар олохсуйуута. Тойук Булгудах Өлүөхүмэттэн ойох ылан Сунтаар Муоһаанытыгар олохсуйар. Тойук өссө Кыыл Уола – Сергей Зверев төрдө буолуон сөп, Ыгыатта Муоһааныттан бу сыттаҕа, эттээх ат күннээҕи айана. Босхоҥ Бэлгэтии уруккута Сунтаар, билиҥҥитэ Ньурба сиригэр – Кундээдэнэн Хочо, Кугдаар эргин олохсуйар. Быркыҥаа чаппандалар төрүттэрэ. Түүлээх дүҥүрдээх Түлүөн Ойуун Ньурбачаанынан, Сүлэнэн олорор. Кэлин дьоно – бордоҥнор Барҕа (Марха) эбэни баталлар. Аны Ньырбакаан туматтартан хаалбыт дьахталлары Туймаадаттан илдьэ кэлбит боотурдарыгар ойох биэрэн, сылгы-ынах көрөргө – сахатытарга үөрэтиэн наада… Тиэмэ элбэх. Дьолуолаах да буолбатар атыттар да салгыы сайыннаран суруйуохтарын сөп буоллаҕа.

-Дмитрий Николаевич, саха уус-уран литературата төрүттэммит 125 сылыгар түбэһэ «Ньырбакаан» диэн үйэлээх айымньыны суруйан бэлэхтээбиккэр ааҕааччылар ааттарыттан улаханнык махтанабын! Саҥа айымньыларгын долгуйа күүтэбит!

***

Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА,
Aartyk.Ru