Хоноһо

Соторутааҕыта журналист Вера ЗАХАРОВА төлөпүөннээн биир эмэ кэпсээҥҥин ыыт эрэ, тылбаастыам диэбитигэр, «Хоноһо» диэн 2003 сыллаахха «Киин куорат» хаһыакка тахсыбыт кэпсээммин булан хаартыскалаан ыыппытым. Кэпсээн суруйары быдан умнубут дьыалам этэ буоллаҕа.

Бэҕэһээ Вера Николаевна «тылбаастаан бүтэрдим» диэн суруйда. Кини тылбаасчыттар үөрэхтэригэр Москваҕа үөрэнэ сылдьар эбит онно тылбааска холонуу курдук тэттик кэпсээҥҥэ наадыйбыт.

Любовь Прокопьевна Павлова

«Хоноһо» кэпсээн билигин улахан актуальнойа суох да буоллар, тастыҥ эдьийбин Павлова Любовь Прокопьевнаны үтүө тылынан ахтан ааһаары манна таһаарарга сананным. Эдьийбит Люба барахсаны Ньурбанан, Дьокуускайынан сырса сылдьан дьэ элбэхтик да хонуктаабыт ыалбыт этэ. Туох баар аата-ахсаана суох истиҥ-тастыҥ, билэр-билбэт балыстара-бырааттара бары киниэхэ хонон ааспыппыт. Үөрэххэ киирии буоллун, балыыһаҕа сытыы буоллун, күүлэй буоллун кинилэргэ охсуллан ааһарбыт. Сиринэн тэлгэтиллэн кытары утуйар этибит. Ити икки хостоох КПДыга. Эдьийбит барахсан барыбытын хайдах аһатан-сиэтэн, утутан сылдьыбытын билигин сөҕөбүн эрэ. Хойутаан да буоллар, эдьийбитигэр Любовь Прокопьевнаҕа махтаныахпын баҕарабын.

ХОНОһО

Баһылай хомуллар ороннуун «биир түүҥҥэ» куукунаҕа утаарыллыбыта сэттэ хонно. Хоһуттан көһүмээри тарапачыһан көрбүтүн, ойоҕо: «Ол-бу буолума, ыарахан дьахтары раскладушкаҕа сытыараары гынаҕын дуо? Сарсын балыыһалыа турдаҕа», – диэн утары саҥардыбатаҕа.

Биир хонукпут уһаан унньулуйан сэттэҕэ диэри тардылынна. Оһоҕостоох дьахтардарын анаалыһа ситэтэ суох диэн балыыһаҕа туппаттар. Онон Баһылай быраастарга кыйаханара күн-түүн тууһуран-түүнүгүрэн иһэр. Хомуллар ороно хас хамсаатаҕын аайы ынчыктаан-хончуктаан куһаҕана сүрдээх. Аны, тиириллибит таҥаһа, инньэ нуой саҕанааҕы буолан, эргэрэн, Баһылай ыйааһынын уйбакка, туох баар тимирин-туһаҕын кэритэ аахтарар. Сис-арҕас бүттэ.

Утуйар уута улдьаарбыт киһи туох аанньа буолуой. Баһылай көрдөөх-көрүдьүөс бэйэтэ, күн-түүн кыҥкыйдыыра-кыыһырара, мөҕүттэрэ-этинэрэ элбээн иһэр. Ойоҕуттан саҕалаан, дьогдьоот халлааҥна тиийэ – барыта – санаатын лүнкүрдэр.

Баһылай бу күннэргэ хоһуун үлэһит аатыра сылдьар. Сарсыарда ким хайа иннинэ үлэтигэр кэлэр, киэһэ саамай бүтэһик хонтуоратын аанын хатаан тахсар. Биир кабинекка олорор коллегалара Баһылайдарын: «Кытаат, тулуй. Сотору суол сабыллыа», – диэн санаатын бөҕөргөтөллөр.  Доҕоро Дьууруй кэлэ-бара: «Быыкаатык «сып» гыннарбаппыт дуо, настарыанныа көтөҕө таарыйа?» – диэн имнэнэрэ элбээтэ. Быыкаатык «сып» гыннарыы түмүгэр, Дьууруй хас да күҥҥэ сыпсырыйан барар идэлээх. Онон Баһылай кутурук уопсуон туттунар.

Бүгүн эмиэ атастыылар куолуларынан, остолобуойга өл хаппыта буолан баран, эбиэт чааһа бүтэрин кэтэһэн хосторугар киирэн олорон сэлэстилэр.

– Санаан көр, бу кыһын устата мунньан-тараан хоноһото суох биир нэдиэлэ хоннубут дуу, суох дуу. Чэ, ол ас-таҥас астааһынын, сууйуутун аахсыбаппын. Мин салгыммыттан көҥүүбүн ээ, салгыммыттан! Дьиэбэр сынньаныахпын баҕарабын. Саалаҕа киирэн дьыбааммар тиэрэ түһэ сытан тэлэбиисэр көрүөхпүн баҕарабын.
Дьүрү, тэлэбииһэр көрүөхтээҕэр, ол мал өнүн-дьүһүнүн да умуннум. Миэхэ быһыллар территория – киирэр хос уонна куукуна. Уҥа-хаҥас хардыыга санаммаппын… Баҕар, мин дьиэбэр туруусугунан эрэ сылдьыахпын баҕарарым буолуо… Ип-итии дьиэҕэ туой «ырбаахыгын кэт, маннык ырҕайа сылдьаары гынаҕын дуо?! Эчи саатын!» – диэн буолар, – Баһылай ойоҕун үтүктэн куолаһын ньааҕынатар, сирэйин мунньары-ханньары туттар. — Сиилээтиннэр ээ, мин иһим, ким да иһэ буолбатах. Баҕардахпына ырҕайыам, баҕардахпына быакайыам!

— Оннук буолумуна, – Дьууруй э5э-дьаҕа буолар.

– Толору хааччыллыылаах дьиэҕэ олоробун даҕаны, уочараттаан-уочараттаан ыйга биирда бааннаҕа тиксэбин.
Көр, тыаҕа биир да бааннык суоҕун курдук, мин бааннабар кэлэн суун да суун, суун да суун. Онуоха учуоччугум эрий да эрий, эрий да эрий… Илиибин уонна сирэйбин куукунабар суунабын.

Аһыырбытыгар биир араллаан. Симиэнэнэн аһыыбыт. Дьиэ иһэ кып-кыймаҥнас киһи… онна баран аалыҥнаһаллар, манна кэлэн кээкэйдэһэллэр… Олох хараҕым иирэр. Ойохпун хаһан таптаабыппын да өйдөөбөппүн. Таптаһыахтааҕар быыс булан киһилии кэпсэппэтэхпит да ыраатта. Оҕолоохпун эрэ, уруулаахпын эрэ букатын таба тутан көрөттөөбөппүн, – диэн Баһылай тимэҕэ сөллөн, Дьууруйу «үнсэргиир сэлиэччик» оҥоһунна.

-Көрсүүтэ булун! – Дьууруй тобук тардыстан олорон сүбэлээбитэ буолан үөннээҕинэн көрдө.

-Бэрт киһи булан биэр ээ, һэ-һэ, – Баһылайыҥ даҕаны дьээбэҕэ тилиннэ.

-Ханна ыраата барыаххыный, оттон ити Татьяна Марковна сылдьар дии, – утары турар остуол диэки баһын кыҥнаҥнатар. – Эйигин сып-сырдыгынан, сып-сылааһынан көрбүтэ быданнаата ээ, – Дьууруй атаһын хаадьылаан өттүккэ анньыалыыр.

-Бу да киһи тылын! – Баһылай күттүөннээх диэн истибэтэ, илиитинэн сапсыйан кэбистэ.

-Тоҕо даллаҥнаатын, нохо! Оһуобай барыйаан буолбат дуо?! – бэйэтэ бэйэтиттэн тэбиэһирэн, Дьууруй дьэ, өйө тобуллан барда, – саамай кылаабынайа кини – тулаайах! Ып-ыраас, сып-сырдык дьиэ, ким да суох, ким да эн олоххун аймаабат. Уу-чуумпу нуһараҥ киэһэлэр… Сылаас-сымнаҕас оронугар, куба түүтэ суорҕаныгар сууланан баран төһө баҕарар таралыйыаххын сөп, – Дьууруй хараҕын быһа симэн ойуулаан көрөн манньыйа олордо.

Өссө да тылынан оонньуоҕун Татьяна Марковна илэ бэйэтинэн киирэн кэллэ. Эр дьон көхсүлэрин этитэн сөтөллүбүтэ буоллулар.

-Хайа, Баһылай, хоноһолоруҥ бааллар дуо? – диэн Татьяна Марковна сиэркилэ иннигэр бөрөчүөскэтин оҥосто-оҥосто туоһуласта. Баһылай кэҕис гынна.

Дьахтар сиэркилэҕэ көрүнэ туран тоҕо эрэ санньыйбыт көрүҥнэннэ.

-Аата үчүгэйин, – диэн унаарытта. Дьууруй дьахтар самыытын, сототун одуулуу олорон соһуйан силигэр чачайа сыста. – Мин хаан уруу аймахтааҕым буоллар… Ыалдьыкка-хоноһоҕо мин үөрэбин, – Татьяна Марковна кини тылын эр дьон атыннык өйдүөҕэ диэн тэтэр гына түстэ. Онтон сүр түргэнник көннөрүнэр аакка барда. – Ыалдьыт диэн сахаҕа күндү буоллаҕа, – диэтэ. «Сахаҕа» диэни тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Дьууруй ойо эккирээтэ. Дьахтарга ынан кэллэ уонна тыллаах сыҥааҕын кыаммат үгэһинэн:

-Татьяна Марковна, саха былыр тоҕо ыалдьытымсаҕын билэҕин дуо? Тоҕо диэтэххинэ, былыргы киһиҥ алаас-алааһынан тэйиччи, хас да көс арыттаах сиринэн тарҕаһан, бэйэ-бэйтин кытары булкуспакка олорор. Тоҕо? Салҕан хаалсыахпыт, онтон сылтаан иирсиэхпит, айдаарсыахпыт диэн. Онтон ыраах-ыраах олорор буоллаххына, сыл баһыгар-атаҕар биирдэ ыалдьыттаһаҕын. Дьэ онно ыалдьыт күндүтүйэр. Бааргынан-суоххунан маанылыыгын.

Аны сонуну дьонтон эрэ истэҕин. Тэлэбиисэр, хаһыат, араадьыйа – ньымаа. Оттон билигин хайдаҕый? Дьон үрүт-үөһэ солбуйса сылдьан хонуктуур. Оннооҕор хаһан да харахтаабатах киһиҥ «аймахтыы үһүбүт» диэн ыйы ыйдаан, буор-босхо тэпсэн барар.

Күн аайы лаахтаах муостаҕын туора киһи тэбистэҕинэ, эн даҕаны, Татьяна Марковна, – Дьууруй араатардыы туран, куолаһын намыратан дьахтар сирэйин өҥөҥнүү-өҥөҥнүү оонньоһон ымманыйар, – эн даҕаны түргэнник салҕыаҥ этэ. Үөрэ да көрсүөх киһигин кырыы хараххынан көрүөҥ этэ.

…Онон туох диигин диэ? – дьахтары тоҕоноҕуттан тутан остуолун диэки илтэ. – Киһи бэйэтэ бүөм сынньанар сирдээх, өйүн-төйүн сааһыланар ойуччу муннуктаах буолуохтаах. Аныгы дьон бэйэ-бэйэлэриттэн хал буолан сиэрдэрэ-майгылара алдьанна диэхпин баҕарабын! – Дьууруй дьоһуннаах дии санаабытыгар токур сөмүйэтин өрө чолоҥолотор үгэстээх, бу сырыыга эмиэ тарбаҕынан салгыны кэйиэлээн ылла.

-Ким билэр… киһилии сиэр-майгы былыргытыттан-аныгытыттан тутулуга суох баар буолуохтаах, – Татьяна Марковна иннин биэрбэттии Дьууруй тоҕоноҕуттан тутан турар илиитин садьыйан кэбистэ.

Ити кэмҥэ, уоба, хос иһин тойонноро Петр Андреевич өҥөйөн көрдө. Куорат ыалын кыһалҕатын кэпсэтэ туралларын билэн, санаатын этэн баран төннөр киһи буолла:

-Кыаллыбат, кыараҕаспыт диэн тоҕо быһа бааччы эппэккит? – сиэбигэр уктан туран дьонун кэриччи көрдө. – Мин, холобур, иннэ диэн этэн кэбиһэбин. Чэ, биир түүн хонуҥ, сарсын атын сиргэ бараарыҥ диибин. Бүттэ! Миэхэ кэлэн ким да ыйы ыйдаан сыппат. Мин даҕаны, бастаан, дьиэтэ-уота, хамнаһа суох сырыттахпына, тоҕо эрэ чороҥ соҕотох курдук сананарым. Онтон, – чараас ачыкытын өрө анньынар. – дьиэ-уот кэҥээтэҕин, үлэ-хамнас үрдээтэҕин аайы аймаҕым халыҥаан, уруум эбиллэн иһэргэ дылы.

Баһылайга туһаайан:

– Аймахтарыҥ наһаа тэпсэллэр диир буоллаххына, дьиэтэ ылан биэр. Биир хостоох «чыбы» да буоллун.

– Ок-сиэ! Эттэҕиҥ эчикийэ минньгэһин, сыҥааҕыҥ сыаланнын. Ол мин ханнааҕы харчыбынан ылан биэриэхпиний? Арай, тойонум,  хамнаспын уон төгүл эптэххинэ, баҕар, сананан көрүөм этэ, – Баһылай эҕэлиир.

– …Оччоҕо аймахтар бэйэлэрэ кыттыһан атыыластыннар, – Петр Андреевич хамнас диэбиккэ сирэйэ дьэбидис гынна. — Кинилэргэ да үчүгэй – бэйэлэрин бас билэр дьиэлэригэр хайдах баҕарар олоруохтарын сөп.
Эһиэхэ да үчүгэй – сынньанаҕыт. Сирэй-харах манаспакка сыһыаҥҥыт да тупсуох этэ.

– …Ойоҕум эмиэ инньэ диэн этэ сылдьыбыттаах. Санаа курдук, аймахтар мунньустан, оҕо-уруу улаатан эрэр, үөрэххэ киирдэхтэринэ дьиэ наада диэн кэпсэтэ-хайыы сылдьыбыттара. Өссө кыһынын оҕолор олоруохтара, сайынын куортамнаан квартплататын төлөтүөхпүт эҥин диэн быһаарбыттаахтара. Онтон ким аатыгар дьиэ
суруллар диэн ыйытыы тахсыбыт. Ол кэннэ бүтүүкэтэ-кэньиэһэ. Киһи барыта «мин оҕобор», «мин ааппар»
диэн былдьаспыт. Тиһэҕэр тыл-тылларыгар киирсибэккэ тугу да ылбатахтара. Билигин бары миэхэ түһэн хо-
нон-өрөөн бараллар.

— Но! Хайдах оннугуй?! Оттон биир эмэ кырдьаҕас эбэҕит, эһэҕит суох дуо? Кини аатыгар оҥотторон кэбиһиэххитин, бу да дьону! — Петр Андреевич хаһан баҕарар быһаарыыны булар куолаһынан этээт, сып-сап хостон тахсан барда.

— Оннук өй киирбэтэх муҥа, – Баһылай мух-мах барда.

– Бэйи, доҕор, ол кырдьаҕаскыт аны таҥаралаан хааллаҕына биир моһуок.  Нэһилиэстибэ оҥоһуллар мачайа сүрдээх. Ол кумааҕыта-таймата, докумуона… уу-уу, – баһын быһа илгистэ-илгистэ уһуутаан ылла, хабарҕатын токур тарбаҕынан туора сотунна, – хара баһаам! Аны нолуога абытайа сыттаҕа! Дьиэҥ сыанатын саҕаны төлүөҥ, – Дьууруй барытын билэр-көрөр киһи доҕорун өссө муннукка симтэ.

– Пахай! — Баһылай олох да өстө.

Дьууруй салгыы кэпсиир:

– Иллэрээ күн кэргэним эдьийэ кэллэ. Кыыһыныын. Күүлэйдии диэн аттаан. Киэһэ аһыы олорон ол хотуускабыт: «Юра, бэйэҥ аймахтарыҥ кэллэхтэринэ дьаабылыканан күндүлүүр үһүгүн дии. Оттон биһиэха? Күн аайы кэлбэппит ээ, киһилии ас, саатар, туох эмэ фрукта ылан кэлиэххин!» –  диэн чыыбырҕаан кыйахаабатах үһү дуо?! Ол кини курдук «күн аайы кэлбэт» бэйэлээхтэр күн аайы баарга дылылар. Олорго барытыгар «дьаабылыкалыы» сырыттахына ыал устун барабын. Тыа дьоно олох өйдөөбөттөр, куоракка хас хамсаныыҥ барыта — харчы, харчы…

— Ол тыаҕа олорор сордоох хантан харчыланан хас хонугун аайы уһун солкуобай уунан иһиэҕэй! — Татьяна
Марковна Дьууруйу истэ сатаан баран быһа тустэ. Айахтарыгар эрэ тиийэр арыыларын-сүөгэйдэрин быһа
тутан бэрсэллэригэр үөрүү. Куоракка олорор аймахтара өйөөтөхтөрүнэ эрэ ыччаттара үөрэнэр кыахтаахтар. Ол
оҕолор кэлин үүнэн, буһан-хатан туруохтара эбээт. Кинилэр эмиэ атыттары өйөөн үөрэттэриэхтэрэ. Быстаҕы
санаабакка, норуот дьылҕатын саныах тустааххыт, – Татьяна Марковна «миитиннээн» сүгүннээбэтэ.

— Татьяна Марковна, ситэри «Даешь — ХОНОҺО!» диэн былакаат иилиниэххин, – дии-дии Дьууруй кырдьыгын туруулаһан кытаран хаалбыт дьахтары күлүү гынан быарын тарбаата. Анарааҥҥыта чыпчырыйан баран үлэтин үрдүгэр түстэ.

Баһылай Дьууруйа үөннэнэриттэн кистии-саба, мүчүк гына олордо.

Киэһэ, үлэ кэнниттэн Баһылай Дьууруйдуун кыратык «сып» гыннардылар. Баһылай тэлиэс-былаас дайбаан дьиэтигэр уон саҕана тиийдэ. Кэргэнэ эрэ холуочук кэлбитин көрөн үөһэ тыынна: сэрэйбит сэрэх. Саҥата суох аһылыгын сылытта. Остуолу тарта. Баһылай суунаары бааннаны тардыалаата. Иһиттэн хатыырдаах. Үөһэ тыынан баран куукунатыгар саллаҥнаата. Буруйданан ойоҕун таба көрбөт. Киниэхэ да түбүк ээ.

Аһаан ампаалыктанан баран, оронун оностон сытта. Ханан да биэс мүнүүтэ буолбата, мунна хаһыҥыраабытынан барда. Дьиэлээх хаһаайын «соччото суох туруктаах» кэлбитинэн сибээстээн, ыалдьыттыын-хоноһолуун эрдэ орону буллулар.
Сарсыарда өссө боруҥуйга Баһылайы ойоҕо  кэлэн  уһутуннарда: «Тур, ыалдыттар баран эрэллэр. Ahaталаан ыытыам. Хоскор баран сыт».

Баһылай хомуллар оронуттан нэһиилэ оронон турда. Хас хамсаатаҕын аайы баһа дьалкыҥнаан олорор. Суорҕанын бүрүнэн баран хоһугар тэйбэҥнээтэ. Сылаас, сымнаҕас тэллэҕин ахтыбыта сүр, сууланан-сууланан баран утуйан хаалла.

…Суол алдьанан сырыы тохтоон Баһылай сүргэтз көтөҕүллэн сылдьар. Ойоҕун, оҕолорун кытары кыһын
устата ахтыспыттарын дьэ таһаардылар. Бары даҕаны майгылара-сигилилэрэ көннө. Баһылай сарсыарда аайы балконугар тахсан сэрээккэлиир, дьыбааныгар тиэрэ түһэ сытан, дуоһуйуор диэри тэлэбиисэр көрөр. Үлэтигэр хойутаан тиийэр. киэһэ эрдэ дьиэтигэр тиэтэйэр.

Ый курдук нус-хас олох уһунна. Биир киэһэ Баһылай хайдах эрэ чуҥкуйа быһыытыйда. Дьууруйга эрийэ сыльыбыта дьиэтигэр суох — даачалаабыт. Хаһыат ааҕа сатаата, тэлэбиисэрин таккыйан көрдө… Таҥас сууйа сылдьар кэргэнин тиийэн имэрийбэхтээн ылла. Дьахтар инчэҕэй илиитинэн эрин баттаҕын өрүкүнэтэн баран: «Мэһэйдзэмэ», – диэт,
баннаттан тахсар ааҥҥа эргилиннэри үтэйдэ.

Онтон Баһылай оҕолор хосторугар киирэн, уола табаарыһыныын компьютердыы олороллорун мыҥаста. Уолуттан уруогун туоһулаһа сатаабытын: «Паапа, мэһэйдээмэ, кэлин-кэлин», – диэн аҕатын диэки хайыспакка да олорон сапсыйан кэбистэ. Кыыс дискотекаҕа бараары таҥаһын өтүүктэнэр. Ол быыһыгар сотору-сотору түннүккэ элэстэнэн тиийэн кими эрэ манаһар. Аҕата төһөҕө кэлэҕин, кимниин бараҕын диэн ыйытан көрбүтүн: «Сотору. Кылааһынан», – диэн сураһыытын ханнарда.

Баһылай саалаҕа тиийэн дьыбааныгар олордо, түбэһиэх ханаалы холбоон көрө сатаата. Син биир тулуйбата-тэһийбэтэ, туохтан туоххаһыйбытын бэйэтэ да билбэтэ. Онтон: «Хоноһо хоммот, ыалдьыт сылдьыбат ыала буоллубут дуу, тугуй?» – диэн улаханнык саҥа таһааран эппитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла.

Туйаара НУТЧИНА,
2003 сыл.