Норуот дьокутааттара Сергей Сивцев, Виталий Чикачев хоту сир олохтоохторун кытта көрүстүлэр

Хоту сир олохтоохторо күннээҕи олоххо-дьаһахха сытыытык турар ас-үөл, айан-сырыы уо.д.а. кыһалҕаларын этиннилэр уонна сөптөөх хоруйдары, быһаарыылары иһиттилэр.

«Гарпан» култуура киинин методиһа Щерзот Рябчиковүгүс киһини долгутар, интэриэһиргэтэр «күөх эриэйсэ» уонна социальнай суолталаах бородуукта тиэллиитин туһунан ыйытта.

– Биһиги улууспутугар бүгүҥҥү күҥҥэ саахар, бурдук, макароннай оҥоһуктар курдук сүрүн бородуукта барыта бүтэн турар. Кистэл буолбатах, ыаллыы олорор дьон аҕыйах киилэ бурдугу, саахары бэйэ-бэйэлэриттэн иэс көрдөөн олороллор. Балаһыанньа быйыл оннук кытаанах буолла. Чааһынай атыыһыттар суохтара буоллар нэһилиэнньэ хайдах олоруо биллибэт. Ол гынан баран, ыарахан сыананы дьон барыта уйуммат, ордук элбэх оҕолоох ыаллар иэстэн иэскэ олороллор. Онон социальнай суолталаах сүрүн ас тиэллиитэ быйыл хайдах буолуоҕай? – диэн ыйытта.

Норуот дьокутаата Сергей Сивцев маннык эппиэттээтэ:

– АО генеральнай дириэктэрэ Сайдам Степанов этэринэн, кыһыҥҥы суолунан сүрүн бородууктаны тиэрдэргэ үлэ бара турар. Былырыын поставщиктарга иэс ситэ төлөммөккө ас-үөл бириэмэтигэр тиэрдиллиитэ тардылынна. Ол иһин хоту оройуоннарга кыһыҥҥы суолу баттаһа бурдугу, саахары тиэрдэр туһуттан киин оройуоннарга баар ыскылааттартан, маҕаһыыннартан хомуйан илдьиэхтээхпин диир. «Күөх эриэйсэ» боппуруоһа бүгүҥҥү туругунан чопчу хаһан кэлэрэ биллибэт, үбүлээһинэ киирдэҕинэ ахсынньы ыйга тиэрдиллиэҕэ.

Виталий Чикачев бу күҥҥэ ГУП «ОДьКХ» салаатыгар турбут кыһалҕа туһунан кэпсээтэ. Кини үп-харчы кытааппыт кэмигэр Ил Дархан уонна СӨ бырабыыталыстыбата бүддьүөтү бастатан туран социальнай хайысхаҕа туһулуулларын кэпсээтэ. «Маны таһынан, Арҕаа дойдулар кэккэ санкцияны биллэрэннэр бүддьүөккэ дохуот киллэрэр бөдөҥ тэрилтэлэрбитин улаханнык атахтаатылар. Биллэн туран, дохуот суох, ороскуот элбэх буоллаҕына сарбыйыылар, үбү-харчыны кэмчилээһинэ барара биллэр. Билигин дойду үрдүнэн экономика өттүнэн балаһыанньа олус кытаатта, байыаннай кэмҥэ олоробут. Онон сүрүн үбүлээһин социальнай хайысхаҕа эрэ барар, инвестиционнай барылы 2-3 сылга тохтоттулар. Ол аата чугастааҕы сылларга туох да улахан тутуу барбат. Баар харчы олох-дьаһах тыын-тутаах тэрилтэлэригэр эрэ барар чиничилээх», – диэн быһаарда.

Сергей Сивцев ыйытыктарга эппиэтигэр субсидированнай билиэт уонна социальнай суолталаах эриэйсэлэр көтөллөрүгэр кыра харчыны көрбүттэрэ диэн эттэ. «Арктика уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар дьыалаларынан дьарыктанар кэмитиэт чилиэннэрэ онно сөбүлэспэккэ көннөрүү оҥорон киллэрбиппит. Бу күннэргэ бу боппуруос бүддьүөт кэмитиэтин көрүүтүгэр киириэхтээх. Ол кэнниттэн чопчута биллиэҕэ. Урукку сылларга «Алроса» хампаанньа 60 млрд солк. кэриҥэ харчыны бүддьүөккэ сыл аайы киллэрэ олорбут эбит буоллаҕына, билигин санкциянан сибээстээн хампаанньа дохуот киллэрбэт, онон бүддьүөт үбэ лаппа кыччаата, сорох госбырагыраамалар сарбыллан эрэллэр диэн аһаҕастык этиэххэ наада», – диэн эппиэттээтэ.

«Ойгидо» түөлбэ олохтооҕо Яна Рожина бу түөлбэҕэ хаһан хочуолунай тутуллуон сөбүн ыйытта. «Бу боппуруос турбута 20 тахса сыл буолла. Бу түөлбэҕэ сүрүннээн элбэх оҕолоох ыаллар, табаһыттар олороллор. Быйыл биир массыына мас сыаната 25-28 тыһ. солк. буолла. Дьон аҥардас оттук маска үлэлиир курдуктар. «Күөх эриэйсэ» көппөт буолан хортуоска сыаната киилэтэ 450 солк., уопсайынан хоту сиргэ олоруу олус кытаатта. Субсидия ааҕыныстыбата коммунальнай өҥөнү толуйар диэн этиллибитэ 10 сыл буолла да олоххо киирэр кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, оҕо босуобуйата ыал дохуотугар барыта хабыллан дьон улахан дохуоттаах курдук көстөн ити этиллэр субсидияҕа хабыллыбаттар. Оттон хамнас оттор маска тиийбэт. Сыл устата 4-5 массыына маһынан кыстыыбыт. Бу социальнай кыһалҕаны туспа көрөн быһаараллара наада», – диэн этиннэ.

Виталий Чикачев: Эбээн-Бытантай улууһугар кэлиҥҥи 3-4 сылларга икки нэһилиэккэ хочуолунайдар тутуллан киирэн ититэр ситиминэн хааччылыннылар. Саккырыырга хотугу улуустарга биир бастыҥ оҥоһуулаах оскуола тутуллан турар. Быйыл атыы-эргиэн киинэ тутулунна, ол эрэн үп-харчы суоҕунан үлэтэ кэлэр сылга көстө. Элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутулла турар. Дьиҥэ, үчүгэй түгэннэр да элбэхтэр. «Ойгидо» түөлбэҕэ ниэбинэн үлэлиир 7,5 мгт кыамталаах хочуолунай тутуутун былаанныыбыт. Бу хочуолунай тутуута барыллаан 900 мөл. солк. тиийэр, ону таһынан ниэп ыскылаата, инженернай ситим оҥоруута эбиллэн баһаам үп-харчы эрэйиллэр. Судургута суох сорук, ол эрэн оҥоһуллар кыахтаах. Кустуурга тутуллубут хочуолунай эмиэ чэпчэкитэ суох сыаналаах. Ол эрэн, син харчы булан, тутуллан, билигин ыраах нэһилиэк олохтоохторо бары кэриэтэ киин ититиигэ холбоннулар. Кустуур саҥа хочуолунайа биһиги тэрилтэбит федеральнай бырагырыымаҕа кыттан онтон үбүлэнэн тутулунна. Икки сыл иһигэр элбэх үлэни ыыттыбыт, онон муҥурданан хаалыа суохпут, үлэ салгыы барыаҕа».

Улуус баһылыга Иннокентий Стручков уонна Түгэһиир нэһилиэгин баһылыга Сергей Аликов быйыл кыһын оттук мас сыаната үрдээн бу түөлбэ олохтоохторун олоҕор-дьаһаҕар өссө сытыытык билиннэ диэн эттилэр уонна оттук маһы төлөһүүгэ субсидия көрүүтүн туһунан боппуруоһу көрүөххэйиҥ диэн этии быһыытынан киллэрдилэр.

Кустуур нэһилиэгин олохтоохторо ититии ситимигэр холбоннулар

Нөҥүө күнүгэр норуот дьокутааттара Кустуур нэһилиэгэр тиийэннэр 3 мВт кыамталаах, мас кыырпаҕынан оттуллар саҥа хочуолунай арыллыытын үөрүүлээх түгэнигэр кыттыыны ыллылар. Саҥа эбийиэк «Инфраструктура для жизни» национальнай бырайыак чэрчитинэн, икки сыл устата тутуллан үлэҕэ киирдэ. Бу ыраах таас хайалар быыстарыгар түөлбэлээн сытар, былыр былыргаттан саханы саха дэппит саха ынаҕын иитииннэн дьарыктанан, хайаларын быыстарыгар харыстаан, көрөн-истэн илдьэ кэлбит нэһилиэк дьонугар киин ититиигэ холбонуу улахан үөрүүнү аҕалбытын этэн тураннар олохтоохтор долгуйан туран махталларын эттилэр, аал уоту аһатан алгыстарын тиэртилэр.

Кустуур нэһилиэгин баһылыга Константин Старостинураты долгутуулаах, үөрүүлээх күнүнэн нэһилиэгин олохтоохторун, ыалдьыттары эҕэрдэлээтэ уонна махталын тиэртэ. «Биһиги нэһилиэкпитигэр өтөрүнэн буолбатах ураты үөрүүлээх күн. Үгүс үбү-харчыны эрэйэр баараҕай тутуу барыыта биһиэхэ олохтоохторго ыра санаабыт буолара. Бүгүҥҥү күҥҥэ хас биирдии дьиэ сылааһынан илгийэр!», – диэн эттэ.

Үөрүүлээх түгэнинэн мустубут дьону «Сэрии сылларын оҕото», педагогическай үлэ бэтэрээнэ Татьяна Сыроватская тус бэйэтин уонна аҕам саастаах дьон ааттарыттан үөрэн-долгуйан туран алгыс тыллаах эҕэрдэтин тиэртэ. Кини бука бары биир сомоҕо буолан улууспут, нэһилиэктэрбит салалталара үүнүүгэ-сайдыыга туһуламмыт үлэлэригэр күүс-көмө, өйөбүл буолуохха диэн эттэ.

Бу кэнниттэн норуот дьокутааттара Сергей Сивцев уонна Виталий Чикачев нэһилиэнньэни кытта көрүстүлэр. Мунньахха улуус Аҕа баһылыга Иннокентий Стручков, нэһилиэк баһылыга Константин Старостин кыттыыны ыллылар.

Култуура киинин дьиэтэ сылааһынан илгийэн ыалдьыттары көрүстэ, киинтэн ититии көдьүүһүн көрдөрдө. Салайааччылар олохтоох дьон долгуйар ыйытыктарыгар быһаарыылары биэрдилэр.

Ол курдук, олохтоохтор чэпчэтиилээх билиэт хаһан атыыга тахсара, нэһилиэктэр икки ардыларыгар суол-сырыы уустуга, «күөх эриэйсэ» туһунан, ынах сүөһү иитээччилэр быйыл олус ардахтаах өһүөн дьыл туран от тиийбэт кыһалҕатын үллэһиннилэр.

Сергей Сивцев экэниэмикэ балаһыанньата кытаанах, бүддьүөккэ үгүс сарбыйыылар таҕыстылар диэн кэпсээтэ.

– Сүрүн үлэм сүнньүнэн кэпсээтэххэ, кэлэр сылтан тохсунньу 1 күнүттэн нэһилиэктэр икки ардыларынааҕы суоллар өрөспүүбүлүкэ көрүүтүгэр бэриллэннэр, биһиги «Арктика суоллара» тэрилтэ Саккырыыр-Кустуур, Саккырыыр-Дьарҕаалаах суоллары аны биһиги көрүөхпүт. Суоллар уопсай кээмэйдэрэ 175 км. усталаахтар. Анал тиэхиньикэлэр кэлбиттэрэ, кэлэр кыһыҥҥы суолга топливозаправщик уонна тэхиниичэскэй көрүүнү көһө сылдьан ыытар кыахтаах тиэхиньикэлэри аҕалыахпыт. Бу тиэхиньикэлэр суоллары ирдэбилгэ эппиэттиир гына хаачыстыбалаахтык оҥорорго улахан күүс буолуохтара, – диэн эппитин дьон-сэргэ олус сэргии иһиттэ.

Улуус баһылыга Иннокентий Стручков ааспыт сайын аһары ардаан, ходуһалар ууга бараннар сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ ыксаллаах быһыы-майгы эрэсиимэ биллэриллибитэ диэн эттэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ бу эрэсиим уһулла илик. Кустуурга дьон кыахтара баарынан тобуктарынан ууну кэһэ сылдьан оттуу сатаатылар, ол эрэн кыстыгы туоруурга от син биир тиийбэт. Улуус баһылыга бу кыһалҕаны туоратарга үлэ тиһигин быспакка ыытылларын саас сааһынан быһааран сырдатта.

Ол курдук, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта үгүс кэпсэтии түмүгүнэн кинилэр балаһыанньаны өйдөөннөр 350 туонна от тиэллэр буолбутун баһылык сырдатта. Улуус баһылыга т/хаһааыйыстыбатын министиэристибэ тиэйии ороскуотун быйыл үп-харчы кырыымчык буолан толору сатаан уйумматынан, сүөһү иитээччилэри өйөөн, кэлэр сыллааҕы улуус бүддьүөтүгэр аҥардас от тиэйиитигэр 6 мөл.солк. көрбүттэрин, хаһыс да сылын ынах сүөһүгэ комбинированнай субсидия бэриллэрэ наадатын орөспүүбүлүкэҕэ туруорсалларын уонна да атын улууска барыахтаах үлэлэр тустарынан кэпсээтэ.

Виталий Чикачев «күөх эриэйсэ» кыһалҕата Аарктыка улуустарыгар барыларыгар сытыытык турарын, оттон бырамыысаланас баар улуустарыгар, сир баайын хостуур тэрилтэлэр спонсор быһыытынан бэйэлэрин суоттарыгар тиэйэн көмөлөспүттэрин туһунан кэпсээтэ.

– Кэккэ сылларга атыы-эргиэн кииннэрин хоту улуустарга барытыгар туттулар. Ол эрэн, бу тэрилтэ үбүлээһинэ кыратынан, бүддьүөт кирэдьиитэ көрүллүбэтэҕинэн бу эбийиэктэр үп-харчы быһаарыллыар диэри сабылларга күһэлиниллэр. Аарктыкатааҕы атыы-эргиэн хампаанньа салайааччыта Сайдам Степанов тахсыбыт балаһыанньаны туоратарга кыаҕа тиийэринэн үлэлэһэ олорор. Ол курдук, билиҥҥи кэмҥэ хампаанньа тиэхиньикэлэрин атыылаан, ол харчытыгар хоту таһаҕас тиэрдиитин хааччыйарга үлэ ыытар. Сайдам Федотович бастатан туран, сүрүн соругум диэн – социальнай суолталаах бородууктанан ыраах улуустары хааччыйыы диэн сорук туруоран үлэлии сылдьар, – диэн дьокутаат Виталий Чикачев иһитиннэрдэ.

Кустуур нэһилиэгин олохтоохторо норуот дьокутааттарын болҕойон истэн баран көрсүһүү түмүгүнэн санааларын тиэртилэр:

– Итэҕэлбитин биэрэн талбыт баһылыктарбыт, дьокутааттарбыт бу кытаанах кэмҥэ сүрдээҕин дьон туһугар кыһаллан үлэлииллэрин истэн, көрөн сыыстарбатах эбиппит диэн санааҕа кэллибит. Олохпут тухары оттук мас кыһалҕатыгар олорбут ыраах нэһилиэк дьоно быйыл сүүс бырыһыан кэриэтэ ититии киин ситимигэр холбонон сып-сылаас дьиэлэргэ уһуктарбыт биһиэхэ улахан дьол. Бу хас да сыл туруорсубут саамай улахан кыһалҕабыт этэ. Аны оскуолабыт, хотоммут тутуулара быһаарылыннаҕына дьон көһүутэ тохтоон, нэһилиэкпит сайдыы тэтимигэр бигэтик үктэнэн өбүгэлэрбититтэн илдьэ кэлбит сахабыт ынаҕын, дьааҥы боруода сылгытын, табатын элбэтиигэ олохпут уйгутун тупсарыыга турунуохпут. Урут сэбиэскэй кэмҥэ куһаҕана суохтук дьаһанан олорбут нэһилиэк этибит. Онон истиҥ махталбытын улууспут аҕа баһылыгар Иннокентий Николаевичка, нэһилиэкпит баһылыгар Константин Ивановичка, дьокутааттарбытыгар Сергей Афанасьевичка уонна Виталий Семеновичка, Ил Дархан Айсен Сергеевичка тиэрдэбит! Кытаатыҥ, эдэр дьон иннигит диэки сырдык санаанан салайтаран харса суох үлэлээҥ, сыралаах үлэҕит үтүө түмүктэннин! – диэн кустуурдар махталларын тиэртилэр.

Маны таһынан СӨ Хотугу дэгит оонньуулар Федерацияларын бэрэсидьиэнэ Сергей Сивцев түргэн наарта күрэххэ сылдьан Кустуур ыччаттарын эҕэрдэлээтэ.

***
Сардаана Копырина, Яна Рожина, «Бытантай Уоттара» хаһыат