Курс валют
$
88.02
0.15
96.04
Курс валют
Курс валют
$
88.02
0.15
96.04
Меню
Поиск по сайту

Мытаах уонна Уһун ойуун

06.01.2024 12:21 7
Мытаах уонна Уһун ойуун

Сахалар биис уустарынан арахсаллара ситэ-хото үөрэтиллэ илик. Уустук тиэмэ, буккуура элбэх. Биирдиилээн суруйуу син баар, суох буолбатах. Бэл диэтэр сахалары аан дойду бары норуоттарын курдук биис уустарынан арахсыы суох этэ диэн сорохтор билээҕимсийэллэр. Оттон доҕоор, Олоҥхоҕо суруйалларынан Үс саха 33-түү биис ууһа баар, (33*3=99). Ол аата хас биирдии саха арааһыгар 33-түү биис ууһа баар эбит.

Саха историческай фольклорун уһулуччулаах хомуйааччыта, чинчийээччитэ, кыраайы үөрэтээччи Сэһэн Боло (1905-1948 сс.) саха омук дьоннорго арахсар дьоннор аҕа уустарынан хайдыһаллар диэн суруйан турар. Аны туран, саха уустарын аата атын хайа да омук биис уустарын аатыгар майгыннаабат диэн буолар. Үһүйээннэрэ биһиги былыргы остуоруйабытын сиэргэ-майгыга иитэр-үөрэтэр өбүгэлэрбит кэс тыллара, аман өстөрө буолаллар. Үһүйээн кэпсииринэн Мытаахтар Тыгын Дархан инитэ Уһун Ойуунтан ууһаабыттар. Ол таблицата «Исторические предания и рассказы якутов» кинигэҕэ киирэ сылдьар. Нэһилиэк хабар сирэ-уота олус киэҥ эбит. Инньэ Туймаада Эркээни хочолоруттан сирдэри быстан ылан Сиинэ Хоту эҥэринэн, билиҥҥи Солоҕон, Маалтааны, Кэптин, Сокоону киирэллэр эбит. Ону таһынан Тыымпынай, Дүүдэҥдэ о д.а. Өссө Ньурбаҕанчына сиригэр тиийэ быысаһар эбит. Дьиктитэ диэн өрүс уҥуор баар II-с Дьөппөн эмиэ хабыллара буолар.

1917 с. диэри түөрт Мытаах баара сурукка киирэ сылдьар. Ол туһунан историк үөрэхтээх кыраайы үөрэтээччи А.Н.Саввин олохтоох хаhыакка (“Үлэ Күүһэ”) сиһилии суруйан турар (2000с.). Онно сурулларынан Туймаада мыраанын анныгар баар Киэҥ хонуу диэн ходуһаны былдьаһаннар «По донесению выборного Афанасьева о спорной земле между наслегами Мытахской и Богорадской …». Афанасьев уонна Мытаах старостата Павел Стручков суутунан киирсибиттэр. Оччотооҕуга «Богорадский наслег» диэн билиҥҥи Хатас сирин хабар улахан нэһилиэк эбит (фотону көр).

Арҕаа Хаҥалас улууһун төрүттэрин 1865 с. сэтинньи 12 к. Сата нэһилиэгин киһитэ Платон Григорьевич Слепцов оҥорбут таблицата дириҥ ис хоһоонноох. Бу таблица Сэһэн Боло, Г.Эргис «Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ» үлэлэригэр бэчээттэнэн турар. Онно көрдөххө П.Г.Слепцов табл. Тыгын бииргэ төрөөбүт быраата Уһун ойуун суруллубут уонна хос быһаарыллыытыгар «Сильный воин, предан к смертной казни за смертоубийство, от него происходят Вилюйский, Одунинский, Мытахские и Кильдямские якуты». Эмиэ ити таблицаҕа Тыгын уола Чаллай (Чаллаайы Бөҕө – Г.Э) «Смерно казаки с Усун Ойуном, детей не имеет». Тыгын иккис уола Божеке (Бодьоко-Бөҕө – Г.П) «Казненный вместе с Чаллаем от него были дети и происходят Малтанский наслег» – диэн сиһилии суруллубут. Онон кырдьаҕастар сэһэннэринэн тойонноотоххо Мытаах нэһилиэгин дьонун төрдүнэн ааҕыллар Уһун ойуун Тыгын уолаттарын Чаллаайы Бөҕөнү уонна Бөдьөкө Бөҕөнү бииргэ өлөрүллүбүт. Бөдьөкө Бөҕөнү П.П.Головин воевода 1642 сыллааҕы бастаанньаҕа кыттыытын иһин ыйаан өлөрбүтэ. Онон П.Г.Слепцов таблицатыгар баар Уһун ойуун 1642 с. бастаанньаҕа кыттыбыт уонна арааһа Осип Галкин этэрээтин кыдыйыы иһин өлөрүллүбүт быһыылаах. Ити гынан баран, Тыгын уонна кини чугас аймахтарын архив докумуоннарыгар олоҕуран С.А.Токарев оҥорбут таблицатыгар Уһун ойуун аата суох. Уопсайынан XVII үйэҕэ дьаһаах хомуурун испииһэгэр Хаҥалас ууһугар Уһун ойуун сурукка киирбэтэх аат быһыылаах. Итини маннык быһаарыахха сөп буолуо. Атын ыстатыйаларга этиллибитин курдук былыргы сахалар хастыы да ааттаахтара, баҕар бу Уһун ойуун диэн өлбүтүн кэннэ дьиҥнээх аатын эппэт туһугар бэриллибит харыс аата буолуон сөп. Остуоруйаҕа киирбит 1642 с. саха омук колониальнай батталы утары саа саадах тутан кыргыһыыга  Хаҥаластан биэс киһини (Бөдьөкө Бөҕө, Чаллаайы Бөҕө, Дэлгий Өнүүкэп, Одугей Никеев, Томурча Одураев) П.П.Головин воевода дьаһалынан сордооһун-муҥнааһын кэнниттэн 21 киһини кытта ыйаан өлөрүллүбүттэрэ биллэр. Ол биэс киһиттэн хайалара Уһун ойуун буолара биллибэт. Саха биллиилээх филолог учуонайа Г.В.Попов суруйарынан Уһун ойууҥҥа сөп түбэһэр киһинэн Одукей Никин (Тыгын бииргэ төрөөбүт быраатын уола Ника Мулзяков эбэтэр Мундяков уола) эрэ хаалар. Кини (Одукей Никин) Тыгын уолаттарын (Бөдьөкө Бөҕө Чаллаайы Бөҕө) саамай чугас аймахтара (Тыгын бииргэ тереебут быраатын уола) уонна кинилэри кытта барыллаа соҕус саастаах, күүһүн-уоҕун үрдүгэр, күөгэйэр күнүгэр сылдьар киһи эбитэ үһү. Боотур ааттааҕа. Аны Одукей Ника үс уолаттарыттан (Иван Ижил, Лача) хайаларыттан Мытаах (Мытаах нэһилиэгин төрдө) төрүттээҕэ биллибэт. Дьаанан ойуун – урукку Арҕаа Хаҥалас улууһун (билиҥҥи Горнай оройуонун) Мытаах нэһилиэгин Дьаанай аҕатын ууһун төрдө (Ивай–Орсюй-Мытаах– Дьаанай ойуун–Моҥкурдаах Өлөксөй). Айылҕаттан айдарыылаах, сир түннүгэ киһи Тумус Мэхээлэ Мытаахтар төрүттэрин туһунан маннык суруйбута баар «Маалтааны сирэ билигин Горнай диэн буолан турар. Маалтааны ис хоһооно үс тылтан турар. Ма -алта -аан = Маалтааны. Маалта -Ма -алта диэн өйдөбүллээх. Маа – диэн «ийэ» диэн суолталаах. Малдьаҕардар уруулара. Биир биис уустара, Алта Маалтааны. Дьоно-сэргэтэ Арҕаа Хаҥалас хочотугар көһөн киирэн Маалтааны сирэ дьонунан мытайан мытаахсытан Мытаах буолбут. Кэлин оннун булан билиҥҥэ диэри бааллар.

Маалтаанылар сорохторо, анаар эцээрдэрэ – аҥаар эҥэрдэрэ – Аҥаар эҥэр (Ангара) өрүскэ бааллара иһиллэр. Элиэнэ аҥардас өрүс. Онно Элиэнэ баһыгар сурулла сылдьар. Ол гынан баран ситэ үөрэтиллэ илик («Саха биис уустара» Дь.2007 с.). Ол эрээри Тумус Мэхээлэ төһө да кый ыраах Ангараҕа дайбаан тиийдэр II-с Дьөппөҥҥө баар Мытаах аҕатын ууһун туһунан бэрт кыраны да быктарбатах. Самартай хочотугар былыр былыргыттан Мытаах аҕатын ууһа Сайылык күөл баһыттан Состокуолга диэри киэҥник тайаан олорбуттара биллэр.

Дьэ, онон бу одоҥ-додоҥ ис хоһоонноох, ала-тала ахтыыбын Саха норуодунай поэта Семен Данилов суруйбут «Удьуор» диэн хоһоонун тылларынан түмүктүүбүн:

Дьаанай ойуун,
Моҥкурдаах
Суду да ааттар эбит.
Ол өбүгэлэрбин удьуордаан,
Ойуумсуйуох баар эбит.

Мин өбүгэм Моҥкурдаах
Сиинэ сиэмэх иччитин,
Сотуун сукка буруйдаан,
Күрэстэһэн эспитин –

***

Атамай уола – Владимир Прокопьевич Парфенов, суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, кыраайы чинчийээччи

Обсуждение • 7

Добавить комментарий
  1. Халлаан

    Бэрт суруйуу.Саха сирин бары да улуустарын тордулэрин маннык ицэн тоцон суруйаллар буоллар.Уксэ нуучча хаьаахтара кэлэн сурукка киллэрбиттэрэ баар буолуо.Олохтоох краевед.музейдар библиотека кыттыьан суруйаллара буоллар.Бэйэлэрин нэьилиэктэрин онтон уопсай улуус оло5ун.Оччо5о эрэ тумуктээх буолуо этэ.

  2. саха историята табу буо

    соччо сэнээрбэт историгым да буоллар андриан борисов улэтин булан аагын, сахалар кланнарынан олорбуттара диэн сепке суруйар эбит этэ, тэнитэн быhааран суруйбут кеннеру да киhи ейдуурун курдук, сахалар ага, ийэ уустарынан(кланы) олорбуттара, чэ били клан сопрано сериалы санаан оннук улахан ыалынан тутуhан олордохторо дии, сахага икки улахан удьуор баар этэ, эллэй удьуора 70% курдук уонна омогой удьуора 30% курдук улуу хоро энин диэн ити кэлинни фантазиялар, саханы хайытар проектар буоллага,

  3. Пенсионер

    Сэьэн Боло кинигэтигэр баар бары улуустар торуттэрэ.Олохтоох кырдьа5астар ахтыылара.Оссо архив докумуона ордук чуолкай буолуо.

  4. разделяй и властвуй...

    Сэhэн Боло историк буолбатах, полит уклоннаах фольклорист диэххэ себе дуу, уерэгэ сулх дьонтон сэhэн хомуйбута биллэр, уерэгэ суох дьон тугу суруйарын билэр кыахтара суогунан туhанан бэйэтин туhатыгар иэгэн суруйара ейдеен аахтахха кесте сылдьар, холобурга багдарыын суруйарыгар магнитофон курдук устар эбит, наука ирдэбилэ оннук буо, онон манна диэн эттэххэ сэhэн боло хомуйбут матырыыйаллара уксэ фальсификат курдук керуеххэ сеп, сэhэн боло саха омугун хайытыыга улахан кылаат киллэрэ сылдьар,

  5. Дьэллик

    Бастаан сааһыланара буоллар. Барыта чуолкайа суох хайдах эрэ. Өскүөрүтүн үһүйээннэргэ кэпсэнэринэн Омоҕой Баай – киргиз оттон Эллэй – татаар буоллахтарына Саха – киргиз уонна татаар буккуспута буолар дуо? Оччотугар нуучалаттахха: Саха это – не национальность, а образ жизни буолаарай? Тоҕо эрэ Сахабыт историята оннун була охсон биэрбэт. Барыта мөккүөрдээх курдук. Бачча тыйыс дойдуга ыар олоххо аһара көҥүл өттүлэринэн кэлбэтилэр эни. Ол иһин тылбыт-өспүт барыта таҥыы быһыылаах.

  6. Разделяйдаама-властвуйдаамаа

    Бэрт киhи Ойуунускайы эмиэ идеолог, политик уклоннаах бассабыык, олонхону кылаассабай охсуhууга сеп гынан уларытан суруйбута диэххин.
    Ким эрэ Башаринннаах Кулаковскайы кемускээн уруннэргэ сылдьыбыт архивнай докуменнарын кистээбиттэрэ. кыhыл разведчик курдук кердербуттрэ диэбитттэригэр дылы.
    Дакаастаа. Ессе кини хомуйан саха историческай преданиялара дошли до нас. Г. Ксенофонтов курдук ученайдар баар буоланнар. Сахалар хантан кэлбиттэрэ, уескээбиттэрэ уже изучены. Билинни кэми уерэтин. Аргыттан как спастись

    • Саха Түрк.

      Сөпкө этэҕин. Сэһэн Боло курдук дьонннор үөскээн, бэйэлэрин кэмнэригэр тугунан да сыаналаммат элбэх матырыйаалы хаалларбатахтара буоллар бу, билиҥҥи үөрэхтээҕимсийбит дьон түҥ таҥ, хааһыланыа этибит.

Оставить комментарий    

Шиномонтаж Левша

СахаСтройПлит
Cтоматология 32
«Стоматология Все 32»