– Иван Прокопьевич, дойдугар ааспыт оҕо сааскыттан, иитиллибит эйгэҕиттэн, дьонуҥ тустарынан кэпсии түс эрэ. Дьону эт-сиин өттүнэн дьарыктыыр идэҕэр кэлииҥ төрдө-төбөтө тугуй?
– Баатаҕайга Марфа Петровна уонна Прокопий Прокопьевич Белолюбскайдарга биэс оҕоттон оһоҕос түгэҕинээҕи оҕонон төрөөн, биир убайы кытта үс эдьиий маанытыгар улааппытым. 1979 сыллаахха икки саастаахпар Баатаҕайтан Кэптэнигэ көспүппүт. Бииргэ төрөөбүттэрим оҕо спортивнай оскуолатыгар хайыһар салаатыгар үтүөкэннээх тириэньэр Григорий Константинович Дьячковскайга дьарыктаммыттара. Биһиги дьолбутугар кини биһигини кытта ыаллыы олорор буолан, дьоммун батыһан, мин эмиэ хайыһарга турбутум. Тыа сиригэр үөрэнэр оҕо, успуорка кыратык да сыстаҕас буоллаҕына, бары көрүҥҥэ оскуолатын чиэһин көмүскүүр. Биир бэйэм спартакиадаҕа хастыы эмэ көрүҥҥэ, сыл устата ыытыллар күрэхтэһиилэргэ барыларыгар кыттарым. Итинник быраактыка оҕону олус сайыннарар. Бары көрүҥнэртэн хайыһары чорботорум уонна кэккэ былааннааҕым. Төрдүс кылааска үөрэнэ сылдьан, хайыһарга Уус Алдан сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Майаҕа Илин Эҥээр кубогар аан бастакы күрэхтэһиибэр эстэпиэтэҕэ хамаанданан бастакы миэстэни ылбыппытын олох умнубаппын. Өлүөхүмэҕэ өрөспүүбүлүкэ күөн күрэһигэр 10 км уһуҥҥа хаҥкылаан сүүрүүгэ үһүс миэстэ, оскуоланы бүтэрэр сылбар дойдубар эмиэ өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр ити уһуҥҥа чөмпүйүөн буолбутум. 1996 сылга диэри хайыһарынан дьарыктанан баран, эһиилигэр оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ кыаҕын ылан эрэр мас тардыһыытын көрүҥэр уонна саха төрүт оонньууларыгар көһөн, биир дойдулааҕым Федот Матвеевич Дегтярев салалтатынан дьарыкпын саҕалаабытым.
– Киһи быһыытынан атаххар туруугар, идэҕин таларгар ким, туох оруоллааҕый?
– Биллэн турар, иитиллибит эйгэм, төрөппүттэрим уонна оскуолатааҕы учууталларым, тириэньэрдэрим улахан оруоллаахтар. Дьоммут биэс оҕону үлэнэн иитэн, сүөһүнү көрүүгэ, окко-маска сыһыаран, успуорка угуйан, суолбутун ыйан биэрбит үтүөлээхтэр. Успуорка сыстаҕас буоламмын, СГУ Педагогическай институтун физкультураҕа салаатыгар учуутал уонна тириэньэр буолар баҕалаах туттарсан киирбитим. Устудьуоннуур кэммэр олохпор аргыс буолар спортсмен-уолаттары көрсөн, кинилэртэн үөрэнэн, элбэҕи иҥэриммитим. Суолбун-ииспин булунарбар, успуорт эйгэтигэр бэриниилээх, чиэһинэй, тулуурдаах буоларга үөрэппит тириэньэрдэрбэр дириҥник махтанабын.
1997 сылтан 2012 сылга диэри сүрүн сорукпунан “Дыгын оонньуулара” буолбуттара. Эр киһи, спортсмен быһыытынан саамай ситэр-силигилиир, кыайар-хотор сааспын Саха сирин баттаамалаах бырайыагар анаабыппар дьылҕабар махтанабын. 2012 сыллаахха ити суолбун түмүктээн, Баһылай Манчаары аатынан “Модун” успуорт төрүт көрүҥнэрин киинигэр мас тардыһыытын тириэньэринэн үлэҕэ киирбитим. Ол кэннэ мас тардыһыытын сайдыытын салаатын салайааччытынан үлэлээбитим. Ылыммыт билиибин, уопуппун ыччакка тиэрдэр, саха дэгит күрэһин сайыннарар сыалтан 2015 сыллаахха “Боотур” диэн спортивнай кулуубу тэрийбитим. Кулууп бастакы кыайыыларыгар билигин киэҥник биллэр, саха киэн туттар спортсменнара оруоллаахтар. Оччотооҕу турукпун тургутан көрөөрү 2016-2017 сылларга “Дыгын оонньууларыгар” төннө сылдьыбыттаахпын. Санаабын ситэн, бэйэбэр түмүк оҥостон, 2017 сыллаахха оҕолору кытта үлэбин уһуйаан саастаах кырачааннартан саҕалаабытым. “Боотур” кулууп күн бүгүн саха төрүт күрэһигэр оҕону эт-хаан өттүнэн эрчийиигэ, сахалыы тыыны иҥэриигэ, өй-санаа өттүнэн сайыннарыыга былааннаах үлэни ыытар.
– Саха сиригэр биллэр-көстөр оруолланаргын, бэйэҥ кэннигиттэн элбэх көлүөнэ ыччаты иитиэхтээххин, өрөспүүбүлүкэ улахан спордун төрдүгэр-төбөтүгэр туруохтааххын, баҕар, туох эмит түүл-бит, бэлиэ-билгэ биллэрбитэ буолаарай?
– Ол туһунан түүлгэ буолуохтааҕар өйгө даҕаны суоҕа. Арай кэлин “Дыгыҥҥа” иккиһин эргиллиибэр айылҕалаах киһини кытта көрсүбүппэр “Сахаҥ дьонугар элбэҕи оҥоруохтаах киһи сылдьаҕын. Бу оонньуулары тохтотон, ыччаты үөрэтиигэ ылсыа эбиккин” диэбитэ. Кэлин ырыҥалаан көрдөххө, олохпун уол оҕону эт-хаан өттүнэн эрчийиигэ аныахтаахпын эттэҕэ. Күннээҕинэн ыллахха, бүгүҥҥү үлэм бэйэбэр көннөрү үлэ-хамнас курдук эрээри, дириҥник санаатахха, саха норуота сайдарыгар ыччат инникигэ эрэллээх буоларыгар туһуланар буоллаҕа.
Өрөгөй кэтэҕэр элбэх үлэ турар
– “Дыгын оонньууларын” туһунан аан бастаан кимтэн истибиккиний, хайдах ылыммыккыный? Ол кэмҥэ бэйэҥ туруккар, күрэхтэһии тэрээһинигэр туох уустуктар туралларай?
– 1997 сыллаахха Ньурбаҕа билиҥҥи “Баһылай Манчаары оонньууларыгар” СГУ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, сахалыы многоборьеҕа кыттыбытым. Онно “Дыгын оонньууларын” кыайыылааҕа Иннокентий Макаров кэлбитин, ити сайын куоракка оонньуулар ыытыллалларын истибитим. Ол дьыл ыһыахха күүстээх ардах түһэн, оонньуулар кэлэр нэдиэлэтигэр көһөрүллүбүттэрэ. Онно Ньурбаттан кэлээт, аан бастакыбын кыттыбытым. Эдэрим, харса суоҕум да таайан, туох да мэһэйи көрсүбэккэ, бэркэ күрэхтэһэн, төрдүс миэстэҕэ тиксибитим. Ол түгэн инникигэ улахан эрэли сахпыта. Онтон ыла “Дыгын оонньуулара” – мин дьылҕам, олоҕум сүнньэ.
– “Дыгын оонньууларын” сэттэ төгүллээх кыайыылааҕа буоларгар эйиэхэ күүс-көмө, тирэх буолбут дьонуҥ кимнээхтэрий?
– Өрөгөйү күрэхтэһээччи эрэ ылар эрээри, кини кэннигэр олус элбэх киһи, үлэ-хамнас турар. Итиннэ кыттар уолаттар бары идэлээх спортсмен буолбатахтар. Сүрүн үлэлэрин таһынан киэһэтин дьарыктаналлар. Спортсмеҥҥа дьиэ иһинээҕи балаһыанньаттан саҕалаан, тириэньэри кытта үлэ, спортсмен-доҕоттору кытта алтыһыы, кини туһугар “ыалдьар” сүгүрүйээччилэрэ, дойдутун дьоно – бары оруоллаахтар. Эдэр да сылдьан “Бу – биир эрэ киһи кыайыыта буолбатах” диэн этэр этим. Ону сылайбакка хатылыыбын.
Чулуулар тахса туралларыгар эрэнэбин
– Сотору кэминэн улууска Чөмпүйүөн кубога буолаары турар. Күрэхтэһии тэрээһинэ хайдах барарый?
– 2012 сыллаахха “Дыгын оонньууларыгар” сэттис төгүлүн кыайыылааҕынан тахсыбытым кэннэ биир дойдулааҕым Семен Семенович Бурнашев көҕүлээһининэн, өйөбүлүнэн бастакы күрэхтэһии ыытыллыбыта. “Чөмпүйүөн кубога” диэн аакка 2015 сыллаахха уларытыллыбыта. Онно биир дойдулаахпыт Дмитрий Попов кыайыылааҕынан тахсыбыта. Быйыл номнуо 11-с төгүлүн ыытыллаары турар. Кэлин Бороҕоҥҥо спортивнай комплекс тутуллан, саха төрүт күрэһин толору ыытар кыахтанныбыт. Маныаха Манчаары Баһылай аатынан “Модун” успуорт төрүт күрэһин киинэ, төрүт көрүҥнэр федерациялара, улуус дьаһалтатын өйөбүллэрэ улахан. Бороҕоҥҥо быйыл үһүс төгүлүн ыытыллар.
Тэрийээччи киһиэхэ күрэхтэһии төрөөбүт дойдубар – Уус Алдаҥҥа – ыытыллара олус бэлиэ уонна долгутуулаах. Дойдум дьоно, ыччаттара “Дыгын оонньууларын” курдук бөдөҥ күрэхтэһии кыайыылаахтарын, кыттыылаахтарын илэ көрөн, алтыһан, улууспутугар саха төрүт күрэһэ сайдыытыгар олук уурулларыгар улахан үлэ ыытыллыа дии саныыбын. Тэрээһин үлэтин саамай уустуга көстүбэт аналлаах. Онуоха дьаһалта үлэһиттэрин тэҥэ улуус биирдиилээн дьоно үлэлэһэн, маннык улахан түһүлгэни кыайа-хото тутабыт. Түгэни туһанан, улуус аҕа баһылыгар Василий Петрович Алексеевка, биир дойдулаахтарбар дириҥник махтанабын. Инникитин да эдэр ыччакка уот саҕыллан, кыайыылар кэлэ туралларыгар баҕарабын.
– Быйылгы “Дыгын оонньуулара” туох уратыны киллэриэхтэрэй? Былырыыҥҥы табыгаһа суох түгэннэри туоратарга туох үлэни ыыттыгыт? Туох саҥа ирдэбиллэр турдулар?
– Саха төрүт күрэһигэр биирдиилээн уларыйыылар киирдилэр. Ол курдук, күрэхтэһээччилэр оҕунан ытыыга биир оннугар икки сыалы ытыахтара. Мас оноҕос оннугар талбыт оноҕоһунан ытарга көҥүл бэрилиннэ. Спортсмен өттүттэн сиэрэ суох быһыыны туоратарга кыһыл уонна араҕас карточкалары киллэрдибит. Бастакы сүүмэрдиир түһүмэх сэтинньигэ ыытыллыбыта. Онно былырыын судьуйалыырга тахсыбыт алҕаһы көннөрөр туһуттан хапсаҕайга уонна мас тардыһыытыгар сүүмэрдиир күрэхтэһиини “Дыгын оонньуутун” систиэмэтинэн ыыттыбыт. “Чөмпүйүөн кубогын” ыытыыга туох да уларыйыы киирбэтэ. Сүрүн судьуйанан Иван Иванович Горохов үлэлиэҕэ. Биллэрин курдук, бу күрэхтэһиигэ “Дыгын оонньууларыгар” кыттарга үс путевка оонньонор.
Эн ыллыккын батыһар баҕалаах чуолаан төрөөбүт улууһуҥ ыччатыгар туох баҕа санаалааххыный?
Бу эйгэҕэ быһаччы үлэлэһэ сылдьар киһи буоларбынан, дьонум-сэргэм “Уус Алдантан “Дыгын оонньууларын” кыайыылааҕа тахсыа дуо?” диэн ыйытыынан үүйэ-хаайа туталлар. Саха төрүт күрэһигэр Уус Алдантан элбэх уол дьарыктанар. Быйыл ыытыллар оонньууларга путевканы ылыан сөптөөх уолаттар бааллар. Онон дойдум дьонун олунньу 7-8 күннэригэр бэйэбит уолаттарбытын, киэн туттар боотурдарбытын кэлэн көрөргүтүгэр, “ыалдьаргытыгар” ыҥырабын. Күүстээх-уохтаах өбүгэлэрбит суолларынан саханы аатырдар бастыҥнар улуустан өссө да тахса туралларыгар улахан эрэллээхпин.
***
Уйаара КУСТУК кэпсэттэ, Мүрү Саһарҕата
Оставить комментарий