70 саас — 70 үтүө дьыала

Маардар наһаа да маладьыас дьоннордоох сэлиэнньэ диэн санааҕа кэлэ сылдьабын. Маартан төрүттээх-силистээх, киириилээх-тахсыылаах дьон үгүс. Олортон биирдэстэрэ Валентина Васильевна Егорова — Саһарҕа буолар.

Валентина Васильевналыын бу саас билсэн, үлэлэһэн Кыайыы 80 сылыгар анаан сэрии кыттыылаахтарын туһунан хомуйан бэлэмнээбит матырыйаалын Ньурба оройуонун Дьаһалтатын сайтыгар таһаарбыппыт. Ол кэннэ дөрүн-дөрүн кэпсэтэн, үлэтэ-хамнаһа онон эрэ муҥурдаммат эбит диэн бу аҕыйах күннээҕитэ баран билсэн кэлбитим.
Дьиэлэрин иһэ остуоруйа-музей дьиэтин санатар айар кутунан, тапталынан угуттанан киһи хараҕын үөрдэр, сымнатар, айарга-тутарга иэйэр эйгэлээх эбит.

Валентина Васильевна бэйэтэ тарбаҕар талааннаах, дьону көҕүлээн хамсатар күүстээҕин илэ биллим, хаартыскаҕа түһэрэн хатаатым.
Оҕо сааһа сэрии бэтэрээнэ, худуоһунньук таайа Торохов Владимир Егоровичтыын ааспыт буолан онто өтө көстөн дьиэтин иһин оҥоруутугар, хамсаныыларыгар улахан сабыдыаллаах дии санаатым. Оҕо сааһын туһунан маннык ахтыытын сурукка тиспитин үллэстэр: «Киһи санаа кулута диэн сөпкө да этэллэр эбит. Сарсыарда эрдэ туран уу чумпуга иһийэн олорон иистэнэр кэмҥэр бэрт элбэҕи эргитэ саныыгын, үгүһү толкуйдуугун, онтон сороҕо эрэ өйгөр хаалар, үксэ дьиэ үлэтигэр түбүккүн кытта туман курдук сүтэн хаалар. Иис олох да бүтэр санаата суох, ол иhин суругум үлэтигэр төттөрү төнүннүм. Киhи олорорун тухары туолбат ыра санаата эчи элбэҕиин. Киhи буолан бу орто туруу бараан дойдуга оройбунан быйыл түспүтүм 70 сыла. Ол усталаах туоратыгар кэннибин хайыhан көрбүтүм, туох да улаханы оҥорботох эбиппин. Дьону үйэтитиигэ, үтүө дьыаланы оҥорон кэннибэр туох эмит күттүөннээҕи хаалларар туhугар үлэлии-хамсыы сатыыбын да, санаам быhаҕас буолар.

Туохтан санааҥ туоххаhыйда диэ? Мин да оҕо этим, отон этим. Дьоллоох оҕо сааhы билэн, худуоhунньук таайбар иитиллибит кэммин, туохтааҕар да күндүтүк саныыбын. Оччолорго 5 саастаах бэдик онон-манан өйдүүбүн. Таайбынаан Аканаҕа олорбуппут. Бу ийэлээх, аҕалаах оҕо Үөдэйгэ олорон тоҕо, онно тиийбитим диэн, элбэх оҕолоох эдьиийигэр таайым күүс-көмө буолаары ииттэ ылбыта. Ыал оҕото дьонун ахтыа диэн, аны санаатахха, биирдэ да кырыы хараҕынан көрүллүбэккэ, биирдэ да сытыы тылынан мөҕүллүбэккэ, күннээн-күөнэхтээн сылдьыбыт эбиппин. Сарсыарда харахпын тыыра көрдүм да сыыha-халты хабыалаат, үлэлээх киhиэхэ дылы оонньуу ойорум. Ол сылдьан таайым тикпит ырбаахытын хайа түhэр буоларым. Таhынааҕы оонньуур оҕолорум бары уолаттар буолан, олор сэлиилэрин ситэ сатаан, хаалсыбат буола сатаан, торҕо сэлиинэн сылдьарым. Саатар саамай кыралара этим. Ол сылдьан хаста ырбаахыбын хайа түhэрим биллибэт, эбэм эрэйдээх абырахтыы олорорун бу баардыы өйдүүбүн. Кэлин ырбаахыбын сатыын ыстааным иhигэр уктар буолбутум, эбэбин аhыннаҕа буолан буолуо. Ойуурга моҕотой сырсыыта, маhынан эпчиргэлээhин, бүтэй устун хаамыы… Ол уолаттар биирдэ да ытаппакка балтыларын курдук соhо сылдьаллара. Аны санаатахха, «этии» кытаанах быhыылаах. Уонна биири наhаа өйдөөн хаалбыппын, тоҕо эрэ биhиги эрэ туруорбах балаҕаҥҥа олорбуппут. Ыаллар дьиэлэрэ күндээрэн билиҥҥи дьиэ курдук тутуу этэ. Ол эрээри балаҕаммыт иhэ саамай кырасыабай курдуга. Таайым барахсан талба талааннаах уус бэрдэ, иистээх киһи этэ, илиитинэн тикпит аанын, түннүгүн сабыыта дьэрэкээнэ бөҕө, наар сибэккии уруhуйдаах, маҕан таҥаска түhэрэн ыйыыра. Мэктиэтигэр дьиэбит кэҥээн сырдаан көстөрө. Оскуолаҕа киирэр сааспар, аны таайбын Ньурбаҕа үлэҕэ ылбыттара. Киин сиргэ баран олохсуйарыгар дьиэ-уот суох, куортамҥа көрдөhүөхтээх, ол иhин эбэм: «Ыал муннугун кэрийэ барбаппын» диэн Үөдэйбитигэр төттөрү күрүлээн кэлбиппит».

Валентина Васильевна дьарыга ииһинэн эрэ тохтообот: нэһилиэгэр эбээлэр кулууптарын хамсатан Арассыыйа таһымыгар үлэлэһэр Саха өрөспүүбүлүкэтин эригийиэнин «Дууһабытынан эдэрбит» киин иһинэн үлэлэһэр «Алгыс» добровольческай түмсүү «Үрүҥ көмүс» волонтердарын аатын сүгэллэр. 70 сааһын көрсө тохсунньу ыйтан 70 үтүө дьыала диэн тус бэйэтигэр туруоруммут сыалын бу ый 26 күнүгэр «Күнчээн» уһуйааныгар бэлэх уунан түмүктээбит. Нэһилиэгин олоҕун киэргэтэн быйыл Кыайыы 80 сылыгар анаан уопсайа сэрии, тыыл бэтэрээннэрин 187 киhини суруйбут суруйууларын бэлэмнээн, таҥнан-саптан, чемодан тутуурдаах киирэн эбээлэрин-эһээлэрин, хос эбээлэрин-эһээлэрин туһунан кэпсэтэлээн, көрдөртөөн билбэт дьоҥҥо билиһиннэрэн, эбиитин «Бичик» кинигэ кыһата Улуу Кыайыы 75 сылыгар анаан бэчээттээбит халыҥ мааны кинигэтин бэлэх уунан соһуталаабыт. «Оҕолорго наада буолуо» диир Валентина Васильевна. Мин кытары тигистим ол кинигэҕэ. Хантан ылбыккытый? Туох историялааҕый? диирбин «Сэкириэт» диэн буолла. Дьэ.

Биэнсийэҕэ тахсыаҕыттан дьарык оҥостон күн аайы тугу эрэ үтүөнү оҥордорбун диэн санаанан сылдьар Валентина Васильевна — Саһарҕа киһини сөхтөрдө!

Күн уотун Саһарҕата сандааран
Маар сирин сырдата тыгаҕын
Уйулҕаҥ угуйар уотугар киирэҥҥин
Айаҕын-тутаҕын, дьоҥҥун үөрдэҕин.
70 саас тоҥсуйан кэллэҕэ бу бүгүн
Күн сирин көрбүт кыысчааҥҥа
70 саас — 70 кыһын, үүммүт 70 сайыныҥ,
70 үтүө дьыалаҥ иһин барҕа махтал!
УРУЙ-ТУСКУЛ! ИТИИ ИСТИҤ ЭҔЭРДЭ!

Маннык дьон баар буолан олохпут киэркэйэр, маннык дьон баар буолан киһи санаата көнньүөрэр.

***

Уйгуна Угапьева, Ньурба